Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Payvandlaş

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–9-b. — ziyouz.com

    Payvandlaş (texnikada) — qattiq materiallar (metall, keramika, şişa, va b.)ni ajralmas qilib biriktiriş usuli. P.ning 60 dan ortiq usuli bor.

    Metallarni P. qadimdan ma'lum. 1882 y.gaça bosim ostida P.ning temirçilik usulidan foydalanilgan. Rus ixtiroçisi N. N. Benardos birinçi marta metallarni kömir elektroddan foydalanib P. (elektr yoy) usulini topgan, rus muhandisi N. G. Slavyanov buni takomillaştirib, kömir elektrod örniga metall elektrod işlatgan. Atsetilen topilganidan keyin fransuz metallurgi E. Fuşe gaz payvandni, amerikalik olim J. Tomson qarşilikli uçma-uç P. (1837), keyinçalik N. N. Benardos nuqtaviy kontakt P. usulini ixtiro qildi, akad. Ye. O. Paton (1940) rahbarligida elektr şlakli P. usuli işlab çiqildi.

    P.ning bosim ostida va eritib P. usullari bor. Bosim ostida P.da metall plastik holatga keltirib biriktiriladi; biriktiriladigan joyga taşki kuç ta'sir ettiriladi. Bunday P. mexanik, kimyoviy-mexanik va elektr-mexanik usullarga bölinadi. Kontakt payvand, nuqtaviy P. usullari ham bor.

    Eritib P.da biror issiqlik manbai ta'sirida buyumning payvandlanadigan joylari va payvand çiviq (agar u işlatilsa) suyuqlaniş holatiga keltiriladi. Bu usulning kimyoviy, elektrkimyovii va elektr yoy usullari bor. Kimyoviy usul gaz va termit xillarga bölinadi. P. vaqtida sodir böladigan oksidlaniş reaksiyasi çok metallarning tarkibiy elementlarini kuydiradi, natijada metallning kimyoviy tarkibi özgaradi va payvand birikmaning mexanik xossalari pasayadi. Şuning uçun P. texnikasida eritib yopiştiriladigan metalldagi foydali aralaşmalarni kuyişdan, unga azot va kislorod kirişidan saqlaydigan payvand birikmalardan foydalaniladi. Mas, gaz payvandda buyumlarning payvandlaniş xususiyatini yaxşilaydigan va ularni atrofdagi muhit ta'siridan saklaydigan flyus yoki maxsus qoplamalardan foydalaniladi va gaz himoya usullari qöllaniladi. Termit usulda detallarning biriktiriladigan sirtini suyuqlantirib, termit metall b-n yaxlit quyma çok hosil qilinadi.

    Elektrkimyoviy usulda P. zonasi (buyum b-n elektrod orasida yonadigan yey) vodorod b-n, ba'zan, vodorod va uglerod oksidi aralaşmasi b-n yoki azot va vodorod aralaşmasi b-n öraladi, natijada eritib yopiştiriladigan metall atrofdagi muhitning kimyoviy ta'siridan saqlanadi. P. zonasini argon, geliy yoki karbonat angidrid gazi b-n himoya qiliş usuli keng qöllaniladi. Elektr yey b-n P.da buyumlarning payvandlanadigan joylari elektr yoyi b-n eritib biriktiriladi. Bu usul eruvçan elektrodli va erimaydigan elektrodli xillarga bölinadi. Bunday P. qölda va avtomatik tarzda bajariladi. Yuqori çastotali tok va elektron nur yordamida P. usullari ham bor. Suv ostida P. (mas, kemalarning tagini tuzatiş), kosmosda P. (mas, kosmik styalarni kosmosda montaj qiliş) usullari rivojlangan, yuqori vakuum va vaznsizlik şaroitida turli metallarni P. usullari ham keng qöllanilmoqda. Lazer nurlari yordamida P. usullari takomillaştirilmoqda.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ПАЙВАНДЛАШ (техникада) — қаттиқ материаллар (металл, керамика, шиша, ва б.)ни ажралмас қилиб бириктириш усули. П.нинг 60 дан opтиқ усули бор.

    Металларни П. қадимдан маълум. 1882 й.гача босим остида П.нинг темирчилик усулидан фойдаланилган. Рус ихтирочиси Н. Н. Бенардос биринчи марта металларни кўмир электроддан фойдаланиб П. (электр ёй) усулини топган, рус муҳандиси Н. Г. Славянов буни такомиллаштириб, кўмир электрод ўрнига металл электрод ишлатган. Ацетилен топилганидан кейин француз металлурги Э. Фуше газ пайвандни, америкалик олим Ж. Томсон қаршиликли учма-уч П. (1837), кейинчалик Н. Н. Бенардос нуқтавий контакт П. усулини ихтиро қилди, акад. Е. О. Патон (1940) раҳбарлигида электр шлакли П. усули ишлаб чиқилди.

    П.нинг босим остида ва эритиб П. усуллари бор. Босим остида П.да металл пластик ҳолатга келтириб бириктирилади; бириктириладиган жойга ташки куч таъсир эттирилади. Бундай П. механик, кимёвий-механик ва электр-механик усулларга бўлинади. Контакт пайванд, нуқтавий П. усуллари ҳам бор.

    Эритиб П.да бирор иссиқлик манбаи таъсирида буюмнинг пайвандланадиган жойлари ва пайванд чивиқ (агар у ишлатилса) суюқланиш ҳолатига келтирилади. Бу усулнинг кимёвий, электркимёвии ва электр ёй усуллари бор. Кимёвий усул газ ва термит хилларга бўлинади. П. вақтида содир бўладиган оксидланиш реакцияси чок металларнинг таркибий элементларини куйдиради, натижада металлнинг кимёвий таркиби ўзгаради ва пайванд бирикманинг механик хоссалари пасаяди. Шунинг учун П. техникасида эритиб ёпиштириладиган металлдаги фойдали аралашмаларни куйишдан, унга азот ва кислород киришидан сақлайдиган пайванд бирикмалардан фойдаланилади. Мас, газ пайвандда буюмларнинг пайвандланиш хусусиятини яхшилайдиган ва уларни атрофдаги муҳит таъсиридан саклайдиган флюс ёки махсус қопламалардан фойдаланилади ва газ ҳимоя усуллари қўлланилади. Термит усулда деталларнинг бириктириладиган сиртини суюқлантириб, термит металл б-н яхлит қуйма чок ҳосил қилинади.

    Электркимёвий усулда П. зонаси (буюм б-н электрод орасида ёнадиган ей) водород б-н, баъзан, водород ва углерод оксиди аралашмаси б-н ёки азот ва водород аралашмаси б-н ўралади, натижада эритиб ёпиштириладиган металл атрофдаги муҳитнинг кимёвий таъсиридан сақланади. П. зонасини аргон, гелий ёки карбонат ангидрид гази б-н ҳимоя қилиш усули кенг қўлланилади. Электр ей б-н П.да буюмларнинг пайвандланадиган жойлари электр ёйи б-н эритиб бириктирилади. Бу усул эрувчан электродли ва эримайдиган электродли хилларга бўлинади. Бундай П. қўлда ва автоматик тарзда бажарилади. Юқори частотали ток ва электрон нур ёрдамида П. усуллари ҳам бор. Сув остида П. (мас, кемаларнинг тагини тузатиш), космосда П. (мас, космик стяларни космосда монтаж қилиш) усуллари ривожланган, юқори вакуум ва вазнсизлик шароитида турли металларни П. усуллари ҳам кенг қўлланилмоқда. Лазер нурлари ёрдамида П. усуллари такомиллаштирилмоқда.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.