Pedagogika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142–145-b. — ziyouz.com
Pedagogika (yun. paidagogike) — tarbiya, ta'lim hamda ma'lumot berişning nazariy va amaliy jihatlarini örganuvçi fanlar majmuasi. Ped. institutlari va ayrim boşqa öquv yurtlarida mutaxassislik dasturi asosida örganiladigan öquv predmeti ham P. deb yuritiladi. P. fan sifatida bola tarbiyasining nazariy asoslari b-n şuğullangan. Zamonaviy P. bolalar b-n birgalikda kattalarning ham öquv-tarbiyaviy, madaniy hamda ma'naviyma'rifiy tarbiyasi b-n şugullanişni közda tutadi. Özbekiston Respublika-sida P. ga barkamol şaxs ma'naviyatini şakllantirişning asosiy vositasi sifatida yondaşiladi.
P. tarbiya jarayonining qonuniyatlari, tarkibi va uni taşkil etiş mexanizmlarini tadqiq etadi, tarbiyaviy va öquv işlarining mazmuni, tamoyillari, ularni taşkil etiş şakl, usul hamda yösinlarini belgilab be-radi.
Şaxsni tarbiyalaş, öqitiş va şakllantiriş P.ning asosiy funksiyasi hisoblanadi. Şaxsni tarbiyalaş P.dagi asosiy tuşunça sanalib, oila va jamiyatning barkamol şaxsni şakllantirişga yönaltirilgan birgalikdagi faoliyatini anglatadi. Tarbiya yordamida inson şaxsining ma'naviy jihatlarini qaror toptiriş közda tutiladi. Dunyoqaraş, e'tiqod, ezgulik, gözallik, yaxşilik, adolatga doyr qaraş va könikmalarning şaxs sifa-tiga aylantirilişi tarbiya yordamidagina amalga oşiriladi. Insonlar ora-sida yaşaş, hayotda turmuş keçiriş va faoliyat körsatiş uçun zarur bölgan bilim, könikma va malakalar yiğindi-sini özlaştirişga qaratilgan faoliyat öqitiş tuşunçasini ifoda etadi. Öqitiş natijasida şaxs zaruriy bilimlar b-n ta'minlanib, kelgusida turli darajadagi maxsus ma'lumotni oliş imkoniga ega böladi. Tarbiyalaş va öqitiş natijasida odamda muayyan şaxs sifatlari şakllantiriladi. Şaxe tarbiyalaş va öqitiş orqali özida oldin bölmagan ma'naviy-intellektual sifatlarga ega böladi. Bu hol şaxsning umri mobaynida uzluksiz davom etadi va uning rivojlanişiga omil böladi.
Inson va uni şakllantirişga doyr fan sifatida P. falsafa, etika, estetika, madaniyatşunoslik, psixologiya, iqtisodiyot, siyosatşunoslik, demografiya, tarix, adabiyot, tibbiyot, mat. va b. fanlar b-n uzviy boğliq. P. fani va amaliyoti taraqqiyotida bu fanlarning nazariy asoslari, tadqiqot metodlari, ilmiy xulosalarni aniqlaş, taxlil qiliş hamda umumlaştiriş usullaridan foydalanadi.
P.da ta'lim va tarbiya jarayonlarining qaysi jihatlarini örganişdan kelib çiqadigan bir qança soha va bölimlar mavjud. Öqitişning maqsadi, vazifalari, tamoyillari, usullari b-n şuğullanadigan sohasi didak-tikadir. Şaxsning axloqiy sifatlarini tarkib toptiriş, unda e'tiqod, dunyoqaraş, axloq singari ma'naviy jihatlarni şakllantiriş masalalarini P.ning tarbiya nazariyasi va amaliyoti tarmoği öz içiga oladi. Ta'lim-tarbiyani taşkil etiş, uyuştiriş va uni boşqariş singari taşkiliy-pe-dagogik işlar qonuniyati P.ning mak-tabşunoslik sohasi tomonidan işlab çiqiladi. P. xamişa muayyan yoşdagi, ma'lum hayotiy va akliy tajribaga ega bölgan kişilar b-n iş köradi. Şuning uçun ham P.ning qonuniyatlarini belgilaşda ta'lim-tarbiya oluvçining yoş xususiyatlarini hisobga oliş hal qiluvçi axamiyatga ega böladi. Şu sababli P. oila ped.si, maktabgaça ta'lim ped.si, maktab ped.si, kasb-hunar ta'limi ped.si, oliy ta'lim ped.si, kadrlar malakasini oşiriş va ularni qayta tayyorlaş ta'limi ped.si kabi qismlarga bölinadi va umumlaştirilgan holda yoş ped.si deb ataladi.
Ayrim öquv fanlarini öqitiş qonuniyatlari va usullarini örgatuvçi metodika (tadris) fanlari ham P.ning sohalari hisoblanadi. Bularga nisbatan didaktika umumiy metodika hisoblanadi va har bir alohida predmeti metodikasi xususiy didaktika sanaladi. Ammo bu xil çegaralaniş ançagina şartlidir. Çunonçi, adabiyot öqitiş metodikasi didaktikaga nisbatan xususiy didaktika hisoblanadi, ayni vaqtda, u mumtoz adabiyot tarixini örganiş metodikasi, çet el ada-biyotini örganiş metodikasi, xalq oğzaki ijodini örganiş metodikasiga nisbatan umumiy metodika vazifa-sini bajaradi. Xususiy metodikalar umumiy didaktikaga tayangan va uning nazariy umumlaşmalariga asoslangan holdagina rivojlana oladi. Ayni vaqtda, har bir aniq fanga tatbiq etilgan didaktik qonuniyatlar öşa öquv predmetini öqitiş tajribasidagi öziga xoslik b-n boyitiladi, umumiy jihatlarni konkretlaştiradi, har bir öziga xoslikda öqitişning universal jihatlarini namoyon etadi.
P.ning jismoniy yoki ruhiy rivojlanişida nuqsoni bölgan bolalar rivojlanişining ruhiy-jismoniy xususiyatlarini, ularni tarbiyalaş, öqitiş va şakllantirişdagi öziga xosliklarini hisobga olib iş köradigan tarmoği defektologiyapnr. Defektologiya bolaning qanday jismoniy nuqsonga egaligi hamda ularga beriladigan ta'limtarbiyaning yönaltirilganligiga qarab tiflopedagogika, surdopedagogika, oligofrenopedagogika, logopediya singari tarmoqlarga böli-nadi. Jahon yoki milliy tarbiya nazariyasi, didaktika fani hamda amaliyo-ti jamiyat taraqqiyotining turli davrlarida qanday mazmun-mundarija, şakl-şamoyil kasb etganligi, qaysi usul va şakllardan foydalanib iş körganligi, qanday natijalarga erişganligi kabi masalalar ped. tarixi fani tomonidan tadqiq etiladi.
20-a. boşlaridan qiyosiy ped. fani P.ning alohida tarmoği sifatida dunyoga keldi. Unda jahondagi turli xalqlarning pedagogik qaraşlari va ta'lim-tarbiya tizimi qiyosiy-genetik yösinda bir-biriga soliştirilgan holda örganildi. P.ning bu tarmoği ta'lim-tarbiya borasidagi eng ilgor usul va yondaşuvlarni soliştiriş, maqsadga muvofiklarini muayyan milliy pedagogik fan va amaliyotga tat-biq qiliş imkonini beradi. Mamla-katimizda hozirça qiyosiy ped. alohida fan sifatida şakllanmagan bölsada, bu borada jiddiy izlanişlar amalga oşirilgan.
Tarixi. P. inson faoliyatining eng qad. turidir. U odam b-n birga paydo bölgan va odamning odamligini, uning oila, jamoa hamda jamiyat bölib yaşaşini ta'minlab turgan fan va amaliyotdir. Insoniyat mavjud tajribalarni örganiş va b.ga örgatişni yölga qöya boşlagan vaqtdan, ya'ni P. paydo bölganidan buyon hamda şu tufayligina mavjuddir. Dastlab sof amaliy xarakterga ega bölgan va insoniyat köp yillar mobaynida orttirgan hayotiy tajribalarni yoşlarga qisqa muddatda örgatişni közda tutgan. Bu P. udum, odat, an'ana tarzida namoyon bölgan. Şuning uçun ham oldin xalq pedagogikasi vujudga kelgan. Çunonçi, özbek xalq P. siga muvofiq, kiçik yoşdagilar kattalardan oldin taomga qöl uzatmaydi, körişiş uçun oldin katta qöl çözişi lozim, ota b-n masala talaşilmay-di, kattalarga ran qaytarilmaydi va b.
Odamzodning hayotiy va aqliy tajribasi ortib, turmuş keçiriş tarzi xilma-xillaşib, mehnat taqsimoti yuzaga kelib turli fanlar paydo böla boşlaşi b-n P. ham inson faoliyatining alohida sohasiga aylandi. Ta'lim va tarbiyaga doyr qaraşlar tizimi şakllandi. Lekin bular darhol pedagogik nazariy tizimlar sifatida emas, balki milliy fikr tarbiyaga daxldor qaraşlar, aqidalar, hikmatlar tarzida namoyon böldi. Yozuv paydo bölişi b-n pedagogik qaraşlar yozuvga köçiriladigan böldi. Antik davrdagi mu-tafakkirlarning ta'lim-tarbiya borasidagi fiqolari markazida yetuk insonni şakllantirişga intiliş is-tagi turardi. Şumer, Misr, Xitoy, Hindiston va Örta Osiyodagi turli madaniyma'rifiy obidalar moddiy madaniyat namunalarigina bölib kolmay, öz davridagi buyuk pedagogik meros hamdir. Qadim zamonlarda paydo bölgan pedagogik qaraşlar köproq amaliy xususiyatga ega bölsada, ke-yinçalik P.ning alohida fan sifatida şakllanişiga ulkan xissa qöşdi. P. insoniyatning axloqodobi va ma'naviyatigagina emas, balki akliy rivojiga ham hal qiluvçi ta'sir körsatgani sababli uning taraqqiyot darajasi jamiyatning ravnaqiga muvofiq tarzda röy berdi. Bir qança mamla-katlarning rivojiga ham, boşqalarining esa qolokligiga ham köpinça öşa mamlakatdagi P.ning holati sabab bölgan. Xususan, Şarqxalklari öz vaq-tida eng qad. va ilğor pedagogik qaraşlar tizimini yaratgan bölişlariga qaramay, şu tizimni zamona talablariga muvofiq tarzda takomillaştirib bormaganliklari uçun keyinçalik ilm-fan taraqqiyoti jihatidan qoloq holga tuşib qoldilar.
Aytiş kerakki, marksistik falsafa barça ijtimoiy hodisalar kabi P.ni ham özi öylab topgan ijtimoiy-iqtisodiy qoliplarga muvofiq tarzda izoxlaşga urinib keldi. Şundan kelib çiqib. P.ni partiyaviy-sinfiy xususiyatga ega deb qaraldi va turli sinflarning P.si bir-biridan jiddiy farq qiladi hamda özaro qaramaqarşi böladi, deb izoxladi. Şuning-dek, marksistik yondaşuvga köra, P. ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyalarga muvofiq böladi, ya'ni tuzum özgarişi b-n tubdan özgarib, oldingi pedagogik tizim töliq inkor etiladi. Holbuki, fan insoniyat tarixi marksizmda ay-tilgan beş formatsiyadan iborat emasligini körsatdi. Binobarin, şunga moslab çiqarilgan xulosalarning sun'iy va noilmiy ekanligi ayon böldi.
Özbek P.si juda qad. tarixga ega bölib, uning dastlabki ildizlari Avestota, Urxun-Yenisey bitiklariga, Selungur madaniyatiga borib taqaladi. Ave-stodagi ezgu fikr, ezgu söz va ezgu amal haqidagi, kişilarga köngil ma'rifa-ti beriş borasidagi qaraşlar yozma milliy pedagogik qaraşlarning dastlabki namunasi bölib, yetuk insonni şakllantirişga yönaltirilgan. Milliy P.ning taraqqiyotida islom dini va tasavvuf ta'limoti hal qiluvçi örin tutadi. Çunki Qur'oni karim, Xdsisi şarif va tasavvuf ta'limo-tining markazida axloq, komil inson ma'naviyatini şakllantiriş turardi. Komil inson ta'lim-tarbiya yordamida, ya'ni P. vositasida tarkib toptirilişi mumkin edi. Forobiyning fozil odamlari, Beruniy, Ibn Sino falsa-fiy qaraşlaridan örin olgan yetuk şaxslar, Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy asarlarida tasvirlangan be-nuqson odamlar, Abduxoliq Ğijduvo-niy, Ahmad Yassaviy, Bahouddin Na-qşband, Alişer Navoiy, Bobur, Maşrab orzulagan komil inson uzbek P.sining markazida turardi. 17-a.dan boşlab, milliy P.da ta'lim-tarbiyaning mohiyatiga emas, balki taşqi jihatlariga e'tibor kuçaydi, turmuş talablarini hisobga olmay, hayotiy za-mindan uziliş sodir böddi. Natijada, jamiyat taraqqiyoti susaydi, ijtimoiy-siyosiy hayotda ham tanazzulga yuz tutildi. P.dagi biqiqlik, biryoklamalik kişilar ruhiyatiga köçdi, undan ijtimoiy tartibotlar va siyosiy qurilmalarga ötdi. Butun bir davlat xonliklarga bölinib ketdi. Xonliklarning har birining içida bir-biri b-n kelişmovçilik hamda özaro janjallar avj oldi. Negaki, jamiyat va unda yaşaydigan insonlarning ma'naviy örnaklari puxta tayin etilmagan edi.
Rossiya bosqini va şörolar zamonida milliy P. kuçli tanazzul davrini boşdan keçirdi. Töğri, ayni şu davrda u ilmning alohida sohasi sifatida tarkib topdi. Lekin şöro davridagi özbek P.si töliğiça ğarbiy asoslarga qurilgan, begona tamoyillarga tayangan fan böldi. Unda millat ma'naviy tajribasi, uning asrlar mobaynida şakllangan an'analari, ruhiy tölgamlari hisobga olinmagandi. Şuning uçun ham töliq dahriylik asosiga qurilgan begona P.közlagan nati-jalarga erişa olmadi.
Özbekistonning mustaqillikka erişişi natijasida millim ong böğuvdan, mafkuraviy qolipdan, buyruqqa muvofiq fiqolaş zuğumidan qutuldi. Bu hol P.ning soğlom aql, milliy ruhiyat va an'analarga moye tarzda yölga qöyilişiga imkon yaratdi. Bugungi özbek P.si millat ruhiyatidagi nozik jihatlarni hisobga olgan va dunyo tarbiyaşunosligidagi eng sönggi yutuqlarga tayangan qolda taraqqiy etmoqda. Zamonaviy özbek P.sida barkamol insonni şakllantiriş rasmiy ravişda boş maqsad qilib belgilangan. Bu P. ta'lim-tarbiya jarayonida ta'lim oluvçi va tarbiyalanuvçilarning faol iştirok etişlarini közda tutadi. Bolalar, yoşlar pedagogik jarayonning obyektigina emas, balki subyekti, ya'ni ijroçisi ham ekanligiga alohida e'ti-bor qaratilmoqda. Ayni vaqtda, barça pedagogik tadbirlar ta'lim-tarbiya oluvçilarning mustaqil fiqolaşlarini ta'minlaş, ularda tarbiyalaniş va öqişga ehtiyoj uyğotişga yönaltirilgan xrlda taşkil etilmoqda. Bugungi özbek P.si uçun muayyan bilimlar yi-ğindisi emas, balki bola şaxsi boş qadriyatga aylangan. Şuning uçun ham milliy P.da faqat bilimli öquvçilar tayyorlaşga emas, balki izlanuvçan, taşabbuskor şaxsni şakllantirişga asosiy e'tibor berilmoqda.
Zamonaviy özbek P.si rivojida E. Qodirov, S. Dolimov, Q. Axmedov, D. Şodiyev, A. Zunnunov, F. Musayev, J. Ikromov, K. Hoşimov, J. Yöldo-şev, Y. Abdullayev, N. Şodiyev, M. Quronov, L. Möminova, B. Qodirov sin-gari olimlar tomonidan olib borilgan i.t. işlari muqim örin tutadi.
Ad.: Pedagogika, T., 1996; Özbek pedagogikasi tarixi, T., 1997; Qurbonov Ş., Seytxalilov E., Kadrlartayyorlaş milliy dasturi: pedagogik tadqiqotlar yönalişi va muammolari, T., 1999; Özbek pedagogikasi antologiyasi [tuzuvçilar: K. Hoşimov, S. Oçil], 1-, 2-j.lar, T., 1995, 1999.
Qozoqboy Yöldoşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЕДАГОГИКА (юн. paidagogike) — тарбия, таълим ҳамда маълумот беришнинг назарий ва амалий жиҳатларини ўрганувчи фанлар мажмуаси. Пед. институтлари ва айрим бошқа ўқув юртларида мутахассислик дастури асосида ўрганиладиган ўқув предмети ҳам П. деб юритилади. П. фан сифатида бола тарбиясининг назарий асослари б-н шуғулланган. Замонавий П. болалар б-н биргаликда катталарнинг ҳам ўқув-тарбиявий, маданий ҳамда маънавиймаърифий тарбияси б-н шугулланишни кўзда тутади. Ўзбекистон Республика-сида П. га баркамол шахс маънавиятини шакллантиришнинг асосий воситаси сифатида ёндашилади.
П. тарбия жараёнининг қонуниятлари, таркиби ва уни ташкил этиш механизмларини тадқиқ этади, тарбиявий ва ўқув ишларининг мазмуни, тамойиллари, уларни ташкил этиш шакл, усул ҳамда йўсинларини белгилаб бе-ради.
Шахсни тарбиялаш, ўқитиш ва шакллантириш П.нинг асосий функцияси ҳисобланади. Шахсни тарбиялаш П.даги асосий тушунча саналиб, оила ва жамиятнинг баркамол шахсни шакллантиришга йўналтирилган биргаликдаги фаолиятини англатади. Тарбия ёрдамида инсон шахсининг маънавий жиҳатларини қарор топтириш кўзда тутилади. Дунёқараш, эътиқод, эзгулик, гўзаллик, яхшилик, адолатга дойр қараш ва кўникмаларнинг шахс сифа-тига айлантирилиши тарбия ёрдамидагина амалга оширилади. Инсонлар ора-сида яшаш, ҳаётда турмуш кечириш ва фаолият кўрсатиш учун зарур бўлган билим, кўникма ва малакалар йиғинди-сини ўзлаштиришга қаратилган фаолият ўқитиш тушунчасини ифода этади. Ўқитиш натижасида шахс зарурий билимлар б-н таъминланиб, келгусида турли даражадаги махсус маълумотни олиш имконига эга бўлади. Тарбиялаш ва ўқитиш натижасида одамда муайян шахс сифатлари шакллантирилади. Шахе тарбиялаш ва ўқитиш орқали ўзида олдин бўлмаган маънавий-интеллектуал сифатларга эга бўлади. Бу ҳол шахснинг умри мобайнида узлуксиз давом этади ва унинг ривожланишига омил бўлади.
Инсон ва уни шакллантиришга дойр фан сифатида П. фалсафа, этика, эстетика, маданиятшунослик, психология, иқтисодиёт, сиёсатшунослик, демография, тарих, адабиёт, тиббиёт, мат. ва б. фанлар б-н узвий боғлиқ. П. фани ва амалиёти тараққиётида бу фанларнинг назарий асослари, тадқиқот методлари, илмий хулосаларни аниқлаш, тахлил қилиш ҳамда умумлаштириш усулларидан фойдаланади.
П.да таълим ва тарбия жараёнларининг қайси жиҳатларини ўрганишдан келиб чиқадиган бир қанча соҳа ва бўлимлар мавжуд. Ўқитишнинг мақсади, вазифалари, тамойиллари, усуллари б-н шуғулланадиган соҳаси дидак-тикадир. Шахснинг ахлоқий сифатларини таркиб топтириш, унда эътиқод, дунёқараш, ахлоқ сингари маънавий жиҳатларни шакллантириш масалаларини П.нинг тарбия назарияси ва амалиёти тармоғи ўз ичига олади. Таълим-тарбияни ташкил этиш, уюштириш ва уни бошқариш сингари ташкилий-пе-дагогик ишлар қонунияти П.нинг мак-табшунослик соҳаси томонидан ишлаб чиқилади. П. хамиша муайян ёшдаги, маълум ҳаётий ва аклий тажрибага эга бўлган кишилар б-н иш кўради. Шунинг учун ҳам П.нинг қонуниятларини белгилашда таълим-тарбия олувчининг ёш хусусиятларини ҳисобга олиш ҳал қилувчи ахамиятга эга бўлади. Шу сабабли П. оила пед.си, мактабгача таълим пед.си, мактаб пед.си, касб-ҳунар таълими пед.си, олий таълим пед.си, кадрлар малакасини ошириш ва уларни қайта тайёрлаш таълими пед.си каби қисмларга бўлинади ва умумлаштирилган ҳолда ёш пед.си деб аталади.
Айрим ўқув фанларини ўқитиш қонуниятлари ва усулларини ўргатувчи методика (тадрис) фанлари ҳам П.нинг соҳалари ҳисобланади. Буларга нисбатан дидактика умумий методика ҳисобланади ва ҳар бир алоҳида предмети методикаси хусусий дидактика саналади. Аммо бу хил чегараланиш анчагина шартлидир. Чунончи, адабиёт ўқитиш методикаси дидактикага нисбатан хусусий дидактика ҳисобланади, айни вақтда, у мумтоз адабиёт тарихини ўрганиш методикаси, чет эл ада-биётини ўрганиш методикаси, халқ оғзаки ижодини ўрганиш методикасига нисбатан умумий методика вазифа-сини бажаради. Хусусий методикалар умумий дидактикага таянган ва унинг назарий умумлашмаларига асосланган ҳолдагина ривожлана олади. Айни вақтда, ҳар бир аниқ фанга татбиқ этилган дидактик қонуниятлар ўша ўқув предметини ўқитиш тажрибасидаги ўзига хослик б-н бойитилади, умумий жиҳатларни конкретлаштиради, ҳар бир ўзига хосликда ўқитишнинг универсал жиҳатларини намоён этади.
П.нинг жисмоний ёки руҳий ривожланишида нуқсони бўлган болалар ривожланишининг руҳий-жисмоний хусусиятларини, уларни тарбиялаш, ўқитиш ва шакллантиришдаги ўзига хосликларини ҳисобга олиб иш кўрадиган тармоғи дефектологияпнр. Дефектология боланинг қандай жисмоний нуқсонга эгалиги ҳамда уларга бериладиган таълимтарбиянинг йўналтирилганлигига қараб тифлопедагогика, сурдопедагогика, олигофренопедагогика, логопедия сингари тармоқларга бўли-нади. Жаҳон ёки миллий тарбия назарияси, дидактика фани ҳамда амалиё-ти жамият тараққиётининг турли даврларида қандай мазмун-мундарижа, шакл-шамойил касб этганлиги, қайси усул ва шакллардан фойдаланиб иш кўрганлиги, қандай натижаларга эришганлиги каби масалалар пед. тарихи фани томонидан тадқиқ этилади.
20-а. бошларидан қиёсий пед. фани П.нинг алоҳида тармоғи сифатида дунёга келди. Унда жаҳондаги турли халқларнинг педагогик қарашлари ва таълим-тарбия тизими қиёсий-генетик йўсинда бир-бирига солиштирилган ҳолда ўрганилди. П.нинг бу тармоғи таълим-тарбия борасидаги энг илгор усул ва ёндашувларни солиштириш, мақсадга мувофикларини муайян миллий педагогик фан ва амалиётга тат-биқ қилиш имконини беради. Мамла-катимизда ҳозирча қиёсий пед. алоҳида фан сифатида шаклланмаган бўлсада, бу борада жиддий изланишлар амалга оширилган.
Тарихи. П. инсон фаолиятининг энг қад. туридир. У одам б-н бирга пайдо бўлган ва одамнинг одамлигини, унинг оила, жамоа ҳамда жамият бўлиб яшашини таъминлаб турган фан ва амалиётдир. Инсоният мавжуд тажрибаларни ўрганиш ва б.га ўргатишни йўлга қўя бошлаган вақтдан, яъни П. пайдо бўлганидан буён ҳамда шу туфайлигина мавжуддир. Дастлаб соф амалий характерга эга бўлган ва инсоният кўп йиллар мобайнида орттирган ҳаётий тажрибаларни ёшларга қисқа муддатда ўргатишни кўзда тутган. Бу П. удум, одат, анъана тарзида намоён бўлган. Шунинг учун ҳам олдин халқ педагогикаси вужудга келган. Чунончи, ўзбек халқ П. сига мувофиқ, кичик ёшдагилар катталардан олдин таомга қўл узатмайди, кўришиш учун олдин катта қўл чўзиши лозим, ота б-н масала талашилмай-ди, катталарга ran қайтарилмайди ва б.
Одамзоднинг ҳаётий ва ақлий тажрибаси ортиб, турмуш кечириш тарзи хилма-хиллашиб, меҳнат тақсимоти юзага келиб турли фанлар пайдо бўла бошлаши б-н П. ҳам инсон фаолиятининг алоҳида соҳасига айланди. Таълим ва тарбияга дойр қарашлар тизими шаклланди. Лекин булар дарҳол педагогик назарий тизимлар сифатида эмас, балки миллий фикр тарбияга дахлдор қарашлар, ақидалар, ҳикматлар тарзида намоён бўлди. Ёзув пайдо бўлиши б-н педагогик қарашлар ёзувга кўчириладиган бўлди. Антик даврдаги му-тафаккирларнинг таълим-тарбия борасидаги фиқолари марказида етук инсонни шакллантиришга интилиш ис-таги турарди. Шумер, Миср, Хитой, Ҳиндистон ва Ўрта Осиёдаги турли маданиймаърифий обидалар моддий маданият намуналаригина бўлиб колмай, ўз давридаги буюк педагогик мерос ҳамдир. Қадим замонларда пайдо бўлган педагогик қарашлар кўпроқ амалий хусусиятга эга бўлсада, ке-йинчалик П.нинг алоҳида фан сифатида шаклланишига улкан хисса қўшди. П. инсониятнинг ахлоқодоби ва маънавиятигагина эмас, балки аклий ривожига ҳам ҳал қилувчи таъсир кўрсатгани сабабли унинг тараққиёт даражаси жамиятнинг равнақига мувофиқ тарзда рўй берди. Бир қанча мамла-катларнинг ривожига ҳам, бошқаларининг эса қолоклигига ҳам кўпинча ўша мамлакатдаги П.нинг ҳолати сабаб бўлган. Хусусан, Шарқхалклари ўз вақ-тида энг қад. ва илғор педагогик қарашлар тизимини яратган бўлишларига қарамай, шу тизимни замона талабларига мувофиқ тарзда такомиллаштириб бормаганликлари учун кейинчалик илм-фан тараққиёти жиҳатидан қолоқ ҳолга тушиб қолдилар.
Айтиш керакки, марксистик фалсафа барча ижтимоий ҳодисалар каби П.ни ҳам ўзи ўйлаб топган ижтимоий-иқтисодий қолипларга мувофиқ тарзда изохлашга уриниб келди. Шундан келиб чиқиб. П.ни партиявий-синфий хусусиятга эга деб қаралди ва турли синфларнинг П.си бир-биридан жиддий фарқ қилади ҳамда ўзаро қарамақарши бўлади, деб изохлади. Шунинг-дек, марксистик ёндашувга кўра, П. ижтимоий-иқтисодий формацияларга мувофиқ бўлади, яъни тузум ўзгариши б-н тубдан ўзгариб, олдинги педагогик тизим тўлиқ инкор этилади. Ҳолбуки, фан инсоният тарихи марксизмда ай-тилган беш формациядан иборат эмаслигини кўрсатди. Бинобарин, шунга мослаб чиқарилган хулосаларнинг сунъий ва ноилмий эканлиги аён бўлди.
Ўзбек П.си жуда қад. тарихга эга бўлиб, унинг дастлабки илдизлари Авестота, Урхун-Енисей битикларига, Селунгур маданиятига бориб тақалади. Аве-стодаги эзгу фикр, эзгу сўз ва эзгу амал ҳақидаги, кишиларга кўнгил маърифа-ти бериш борасидаги қарашлар ёзма миллий педагогик қарашларнинг дастлабки намунаси бўлиб, етук инсонни шакллантиришга йўналтирилган. Миллий П.нинг тараққиётида ислом дини ва тасаввуф таълимоти ҳал қилувчи ўрин тутади. Чунки Қуръони карим, Хдциси шариф ва тасаввуф таълимо-тининг марказида ахлоқ, комил инсон маънавиятини шакллантириш турарди. Комил инсон таълим-тарбия ёрдамида, яъни П. воситасида таркиб топтирилиши мумкин эди. Форобийнинг фозил одамлари, Беруний, Ибн Сино фалса-фий қарашларидан ўрин олган етук шахслар, Юсуф Хос Ҳожиб, Аҳмад Югнакий асарларида тасвирланган бе-нуқсон одамлар, Абдухолиқ Ғиждуво-ний, Аҳмад Яссавий, Баҳоуддин На-қшбанд, Алишер Навоий, Бобур, Машраб орзулаган комил инсон узбек П.сининг марказида турарди. 17-а.дан бошлаб, миллий П.да таълим-тарбиянинг моҳиятига эмас, балки ташқи жиҳатларига эътибор кучайди, турмуш талабларини ҳисобга олмай, ҳаётий за-миндан узилиш содир бўдди. Натижада, жамият тараққиёти сусайди, ижтимоий-сиёсий ҳаётда ҳам таназзулга юз тутилди. П.даги биқиқлик, бирёкламалик кишилар руҳиятига кўчди, ундан ижтимоий тартиботлар ва сиёсий қурилмаларга ўтди. Бутун бир давлат хонликларга бўлиниб кетди. Хонликларнинг ҳар бирининг ичида бир-бири б-н келишмовчилик ҳамда ўзаро жанжаллар авж олди. Негаки, жамият ва унда яшайдиган инсонларнинг маънавий ўрнаклари пухта тайин этилмаган эди.
Россия босқини ва шўролар замонида миллий П. кучли таназзул даврини бошдан кечирди. Тўғри, айни шу даврда у илмнинг алоҳида соҳаси сифатида таркиб топди. Лекин шўро давридаги ўзбек П.си тўлиғича ғарбий асосларга қурилган, бегона тамойилларга таянган фан бўлди. Унда миллат маънавий тажрибаси, унинг асрлар мобайнида шаклланган анъаналари, руҳий тўлгамлари ҳисобга олинмаганди. Шунинг учун ҳам тўлиқ даҳрийлик асосига қурилган бегона П.кўзлаган нати-жаларга эриша олмади.
Ўзбекистоннинг мустақилликка эришиши натижасида миллим онг бўғувдан, мафкуравий қолипдан, буйруққа мувофиқ фиқолаш зуғумидан қутулди. Бу ҳол П.нинг соғлом ақл, миллий руҳият ва анъаналарга мое тарзда йўлга қўйилишига имкон яратди. Бугунги ўзбек П.си миллат руҳиятидаги нозик жиҳатларни ҳисобга олган ва дунё тарбияшунослигидаги энг сўнгги ютуқларга таянган қолда тараққий этмоқда. Замонавий ўзбек П.сида баркамол инсонни шакллантириш расмий равишда бош мақсад қилиб белгиланган. Бу П. таълим-тарбия жараёнида таълим олувчи ва тарбияланувчиларнинг фаол иштирок этишларини кўзда тутади. Болалар, ёшлар педагогик жараённинг объектигина эмас, балки субъекти, яъни ижрочиси ҳам эканлигига алоҳида эъти-бор қаратилмоқда. Айни вақтда, барча педагогик тадбирлар таълим-тарбия олувчиларнинг мустақил фиқолашларини таъминлаш, уларда тарбияланиш ва ўқишга эҳтиёж уйғотишга йўналтирилган хрлда ташкил этилмоқда. Бугунги ўзбек П.си учун муайян билимлар йи-ғиндиси эмас, балки бола шахси бош қадриятга айланган. Шунинг учун ҳам миллий П.да фақат билимли ўқувчилар тайёрлашга эмас, балки изланувчан, ташаббускор шахсни шакллантиришга асосий эътибор берилмоқда.
Замонавий ўзбек П.си ривожида Э. Қодиров, С. Долимов, Қ. Ахмедов, Д. Шодиев, А. Зуннунов, Ф. Мусаев, Ж. Икромов, К. Ҳошимов, Ж. Йўлдо-шев, Й. Абдуллаев, Н. Шодиев, М. Қуронов, Л. Мўминова, Б. Қодиров син-гари олимлар томонидан олиб борилган и.т. ишлари муқим ўрин тутади.
Ад.: Педагогика, Т., 1996; Ўзбек педагогикаси тарихи, Т., 1997; Қурбонов Ш., Сейтхалилов Э., Кадрлартайёрлаш миллий дастури: педагогик тадқиқотлар йўналиши ва муаммолари, Т., 1999; Ўзбек педагогикаси антологияси [тузувчилар: К. Ҳошимов, С. Очил], 1-, 2-ж.лар, Т., 1995, 1999.
Қозоқбой Йўлдошев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.