Pekan

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149-b. — ziyouz.com

Pekan (Carya olivaformis Nutt. S.pecan), zaytunyonğoq — yonğoq-doşlar oilasi kariya turkumiga mansub yongoqmevali daraxt. Vatani — Şim. Amerika. Yovvoyi holda Şim. Amerikada usadi. Yevropaga 18-a.da keltirilgan. Qora dengiz böylarida, Ukrainada, Örta Osiyoda, jumladan, Özbekistonda (1926 y.dan boşlab) ekiladi. R. R. Şreder nomidagi Boğdorçilik, uzumçilik va vinoçilik in-tining Böstonliq filialida, Tojikiston Vaxş tajriba styasida östiriladi. Böyi 50 m gaça, diametri 2—2,5 m gaça boradi, 300 — 400 y. yaşaydi. Tuproq namligiga talabçan, lekin doimiy namlikni yoqtirmaydi. Issiqqa va soyaga bardoşli. Sovuqqa yonğoqqa nisbatan çidamliroq. 29—30° sovuqqa çidaydi. Barglari yirik, toq patsimon. May oyida yoki iyul boşlarida gullaydi. Çangçi gullari kuçalalarida, ötgan yilgi nov-dalarda, uruğçi gullari esa yoş novdalar uçida hosil böladi.

Mevasi soxta danak, yonğoqçasi (3,5 — 8 sm) okt.noyab.da pişadi, mağizi oqiş, şirin, yonğoğining 45—60% ini taşkil etadi. Yonğoqçasida 70% gaça moy va köp miqdorda oqsil, qand bor. Yonğoğidan va payvandlab köpay-tiladi. P. köçatlarini ötqaziş va parvariş qiliş usullari yonğo/(nikiga öxşaş. Özbekiston şaroitida 10—12 yilda hosil qiladi. Har yili (20 yoşlisi 250 kg gaça) hosil beradi. Mevasi iste'mol etiladi, qandolatçilikda, moyi oziqovqatda işlatiladi. Yoğoçi öz xossalari jihatidan eman yoğoçidan qolişmaydi. R. R. Şreder nomidagi in-tda P.ning Hosildor va Özbekiston navlari yaratilgan.

P. manzarali ösimlik sifatida ham ekiladi.

Ad.: Sorta plodovix, subtropiçeskix, orexoplodnix kultur i yagod, T., 1968; Ri-bakov A. A., Ostrouxova S.A., Özbekiston mevaçiligi, T., 1967.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЕКАН (Carya olivaformis Nutt. С.pecan), зайтунёнғоқ — ёнғоқ-дошлар оиласи кария туркумига мансуб ёнгоқмевали дарахт. Ватани — Шим. Америка. Ёввойи ҳолда Шим. Америкада усади. Европага 18-а.да келтирилган. Қора денгиз бўйларида, Украинада, Ўрта Осиёда, жумладан, Ўзбекистонда (1926 й.дан бошлаб) экилади. Р. Р. Шредер номидаги Боғдорчилик, узумчилик ва виночилик ин-тининг Бўстонлиқ филиалида, Тожикистон Вахш тажриба стясида ўстирилади. Бўйи 50 м гача, диаметри 2—2,5 м гача боради, 300 — 400 й. яшайди. Тупроқ намлигига талабчан, лекин доимий намликни ёқтирмайди. Иссиққа ва сояга бардошли. Совуққа ёнғоққа нисбатан чидамлироқ. 29—30° совуққа чидайди. Барглари йирик, тоқ патсимон. Май ойида ёки июль бошларида гуллайди. Чангчи гуллари кучалаларида, ўтган йилги нов-даларда, уруғчи гуллари эса ёш новдалар учида ҳосил бўлади.

Меваси сохта данак, ёнғоқчаси (3,5 — 8 см) окт.нояб.да пишади, мағизи оқиш, ширин, ёнғоғининг 45—60% ини ташкил этади. Ёнғоқчасида 70% гача мой ва кўп миқдорда оқсил, қанд бор. Ёнғоғидан ва пайвандлаб кўпай-тилади. П. кўчатларини ўтқазиш ва парвариш қилиш усуллари ёнғо/(никига ўхшаш. Ўзбекистон шароитида 10—12 йилда ҳосил қилади. Ҳар йили (20 ёшлиси 250 кг гача) ҳосил беради. Меваси истеъмол этилади, қандолатчиликда, мойи озиқовқатда ишлатилади. Ёғочи ўз хоссалари жиҳатидан эман ёғочидан қолишмайди. Р. Р. Шредер номидаги ин-тда П.нинг Ҳосилдор ва Ўзбекистон навлари яратилган.

П. манзарали ўсимлик сифатида ҳам экилади.

Ад.: Сорта плодовых, субтропических, орехоплодных культур и ягод, Т., 1968; Ри-баков А. А., Остроухова С.А., Ўзбекистон мевачилиги, Т., 1967.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.