Pensiyalar

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 158–161-b. — ziyouz.com

Pensiyalar (lot. pensio — tölov) — fuqarolarga davlat yoki boşqa subyektlar tomonidan qonunda belgilangan hollarda muntazam va, odatda, umr-bod tölanadigan tölovlar. Ijtimoiy ta'minot şakli hisoblanadi. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 39moddasiga binoan, «har kim qariganda, mehnat layoqatini yöqotganda, şuningdek, boquvçisidan mahrum bölganda va qonunda nazarda tutilgan boşqa xrllarda ijtimoiy ta'minot oliş huquqiga ega»dir. P., nafaqalar, ijtimoiy yordam boşqa turlarining miqsori rasman belgilab qöyilgan tirikçilik uçun zarur eng kam miqdordan oz bölişi mumkin emas. Pensiya ta'minoti masalalari Özbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti töğrisida» qonuni (1993 y. 3 sent.) b-n belgilangan. UzR da doimiy yaşab turgan çet el fuqarolari va fuqaroligi bölmagan şaxslar, başarti davlatlararo bitimlar (şartnomalar)da özgaça qoidalar nazarda tutilmagan bölsa, ÖzR fuqarolari b-n teng ravişda P. oliş huquqiga egadirlar. Harbiy xizmatçilar, şuningdek, içki işlar organlari boşliqlari va oddiy xodimlar tarkibidan bölgan şaxslarni hamda ularning oila a'zolarini P. b-n ta'minlaş şartlari, normalari va tar-tibi UzR qonun hujjatlari b-n belgilanadi. Ayni vaqtda ularga «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti töğrisida»gi qonun asosida pensiya oliş huquqi ham beriladi. P.ning turli xillarini oliş huquqiga ega bölgan fuqarolarga ularning tanlaşiga qarab bitta pensiya tayinlanadi.

P.ning 3 xil turi mavjud: yoşga doir P.; nogironlik P.i; boquvçisini yöqotganlik pensiyasi. Yoşga doir P., öz navbatida, 2 xil böladi: umu-miy asoslarda tayinlanadigan va im-tiyozli asoslarda tayinlanadigan P. Umumiy asoslarda tayinlanadigan yoşga doir P. — erkaklar 60 yoşga tölganda va kamida 25 i. mehnat stajiga ega bölganda, ayollar 55 yoşga tölganda va kamida 20 yillik mehnat stajiga ega bölganda tayinlanadigan P.dir. Bolalarni tarbiyalaş uçun şart-şaroit yaratiş hamda ayollarning öz mehnatidan manfaatdorligini oşiriş maqsadida UzR ning «Xotinqizlarga qöşimça imtiyozlar töğrisida» (1999 i. 14 apr.) dagi qonuniga asosan, kamida 20 yillik mehnat stajiga ega bölgan ayollar 54 yoşda pensiyaga çiqib, töliq pensiya olişlari mumkin. Bu qonun 1999 y. 1 iyuldan kuçga kirgan. UzR Vazirlar Mahkamasining 1994 y. 12 maydagi 250sonli qarori b-n tasdiklangan 1, 2, 3 röyxatlarga muvofiq, fuqarolarning ayrim toifalari imtiyozli asoslarda tayinlanadigan yoşga doir P. oliş huquqiga ega böladilar. Mac, ayrim toifa fuqarolar, yoşidan kat'i nazar, yoşga doir pensiyaga çiqişi yoki 10 yilga, boşqalari, uçun pensiya yoşi, talab etiladigan mehnat staji 5 y.ga qisqartirilgan, ba'zi guruh şaxslar uçun yanada imti-yozliroq şartlar belgilangandir (liliputlar va pakanalar uçun). Krnunda xodimlarning soni qisqartirilişi va korxonalar, muassasalar, taşkilotlar tugatilişi munosabati b-n işdan ozod etilgan va işsiz deb e'tirof etilgan şaxslar (erkaklar —58 yoşga tölganida va mehnat staji kamida 25 yil bölganida; ayollar —53 yoşga tölganda va mehnat staji kamida 20 yil bölganda) P. oliş huquqiga ega bölişi körsatilgan.

Yoşga doir P. işlamaydigan pensionerlarga ular istiqomat qilib turgan joydagi ijtimoiy ta'minot organlari tomonidan töliq miqdorda tölanadi. Işlab turgan pensionerlarga ularning iş joyida qonun xujjatlarida belgilangan tartibda tölanadi. Qoidaga köra, işlayotgan pensionerlarga yoşga doir P.ning 50% miqdorida tölanadi. Bundan istisno tariqasida ayrim toifa xo-dimlarga yoşga doir P. töliq mikdorda tölanadi. UzR Pre-zidentining «Xotinqizlarning ijtimoiy muhofazasini kuçaytirişga oid qöşimça çora-tadbirlar töğrisi-da»gi farmoni (1999 y. 17 mart)ga muvofiq, yoşga doir pensiyaga çiqqandan keyin örta va kiçik tibbiyot xodimlari, provizorlar, nogiron bolalarning internat uylari, «Mehribonlik» uylaridagi tarbiyaçilar, şuningdek, kutubxonaçilar sifatida işni davom ettirayotgan va pensiyaga çiqiş oldidan mazkur mutaxassisliklar böyiça kamida 10 yil stajga ega bölgan ayollarga 1999 y. 1 iyuldan boşlab P. töliq mikdorda tölanadi.

Nogironlik P.i mehnat qobiliyatini amalda uzok, muddatga yoki bu-tunlay yöqotiş (nogironlik) munosabati b-n tayinlanadi. Nogironlik P.i nogironlik qaçon boşlanganidan: iş davridami, işga kirgunça yoki işni töxtatgandan keyinmi, bundam qat'i nazar, quyidagi şaxslarga tayinlanadi: mulkçilik şakli, xöjalik yuritiş usuli va turidan qat'i nazar, korxonalarda, mu-assasalar, taşkilotlarda mehnat şartnomasi asosida işlayotgan xo-dimlarga; jamoa, kooperativ, ak-siyadorlik, jamoa korxonalari a'zosi bölgan xrlda u yerda mehnat qilgan şaxslarga; qarbiy xizmatçilarga; byudjetdan taşqari pensiya jamğarmasip belgilangan badallarni mun-tazam tölab kelgan yuridik şaxs taşkil etmasdan faoliyat yuritayotgan tadbirkorlarga, dehqon xöjaligi a'zolariga; pensiya jamğarmasiga tegişli badallar tölangani holda ij-timoiy davlat suğurtasi b-n sugurtalanmagan bölsada, qonun hujjatlariga muvofiq pensiya ta'minoti xu-susida xodimlarga tenglaştirilgan boşqa şaxslarga. Qonunga muvofiq, nogironlik pensiyasi mehnatda ma-yib bölgan yoxud kasb kasalligiga çalinganda meqnat stajidan qat'i nazar tölanadi. Umumiy kasallik tufayli nogiron bölib qolganda nogironlik pensiyalari tayinlaş uçun muayyan umumiy mehnat staji talab etiladi. «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti töğrisida»gi qonunning 17moddasida ana şu mehnat stajlari körsatib ötilgan. Uşbu konunga binoan, 20 yoşga tölgunga qadar umumiy kasallik tufayli iş davrida yoki işlaş töxtatilgandan keyin nogiron bölib qolgan şaxslarga P. mehnat stajidan qat'i nazar tayinlanadi. Pensiyani tayinlaş ÖzR Vazirlar Maqkamasining 1994 y. 11 maydagi 249qarori b-n tasdiklangan «Pensiyalar tayinlaş uçun zarur bölgan qujjatlarni takdim etiş va rasmiylaştiriş şarti töğrisida»gi nizomga muvofiq amalga oşiriladi.

Boquvçisini yöqotganlik P.i — pensiya jamğarmasi mablaği hisobidan xar oyda beriladigan tölovlardan iborat bölib, uning mikdori vafot etgan boquvçining iş xakiga, uning qaramoğida bölib kelgan meh-natga krbiliyatsiz oila a'zolari soniga boğliqdir. Bularga daxldor masalalar «Fukarolarning davlat pensiya ta'minoti töğrisida»gi qonunda körsatilgan (19, 20moddalar). Er (xotin)ning vafot etganligi sababli tayinlangan boquvçisini yöqotganlik pensiyasi pensioner boşqa nikohga kirganda ham saqlab qoli-nadi. Biroq yangi nikoqga kirgandan keyin pensiya tayinlaş uçun muro-jaat qilinsa, pensiya tayinlanmaydi. Mehnatga qobiliyatsiz, ya'ni 60 va 55 yoşga kirgan yoki nogiron bölgan buva va buvilar, agar qonunga muvo-fiq, ularni boqişi şart bölgan kişilari bölmasa, boquvçisini yöqotganlik pensiyasini oliş huquqiga ega böladilar.

Qonunda P. ni tayinlaş, xisoblaş, qayta hisoblaş va tölaş tartibi körsatib ötilgan. P. miqdori mehnat staji muddatiga boğliq bölib, u: pensiyaningtayanç mikdori; mehnat staji uçun pensiyaning oşirilgan qis-mi; pensiyaga qöşiladigan ustama haqlardan taşkil topadi. Qonunga muvofiq, P. tuman (şahar) ijtimoiy ta'minot bölimlari tomonidan tayinlanadi. Pensiya tayinlaş töğrisidagi hujjatlar ular tuşgan kundan e'ti-boran 10 kundan keçiktirmay körib çiqiladi. Yoşga doyr pensiya — agar pensiya oliş huquqi paydo bölgan kundan boşlab 3 oy içida uni sörab murojaat etilgan bölsa, pensiya yoşiga tölgan kundan e'tiboran tayinlanadi. Uşbu pensiya umrbod tayinlanadi. Nogironlik pensiyasi — agar nogironlik belgilangan kundan boşlab 3 oy içida pensiya sörab murojaat etilgan bölsa, Tibbiy-mehnat ekspertiza komissiyasi (TMEK) tomonidan nogironlik belgilangan kundan e'tiboran tayinlanadi. Uşbu pensiya butun nogironlik davri uçun, 60 yoşdan oşgan erkak va 55 yoşdan oşgan ayol nogironlarga — umrbod tayinlanadi. Pensioner nogironlarni kayta tib-biy körikdan ötkaziş faqat ularning arizasiga binoan amalga oşiriladi. Boquvçisini yöqotganlik P.i — pensiya oliş huquqi paydo bölgan kundan boşlab, lekin pensiya tayinlanişi uçun murojaat etişdan oldingi 6 oydan oşmagan muddatdan e'tiboran tayinlanadi. Pensiya mar-humning oila a'zosi mehnatga qobiliyatsiz deb hisoblangan butun davr uçun: oilaning erkaklar —60 yoşga, ayollar —55 yoşga tölgan a'zolari uçun esa umrbod tayinlanadi.

Ad.: «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti töğrisida»gi Özbekiston Respublikasining qonuniga şarhlar, T., 1995; Özbekiston Respublikasining imtiyozli pensiya ta'minoti va mehnatni muhofaza qiliş böyiça normativ hujjatlari, T., 2000; Özbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qömitalari va idoralarining normativ hujjatlari axborotnomasi, T., 2000.

Anvar Inoyatov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЕНСИЯЛАР (лот. pensio — тўлов) — фуқароларга давлат ёки бошқа субъектлар томонидан қонунда белгиланган ҳолларда мунтазам ва, одатда, умр-бод тўланадиган тўловлар. Ижтимоий таъминот шакли ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 39моддасига биноан, «ҳар ким қариганда, меҳнат лаёқатини йўқотганда, шунингдек, боқувчисидан маҳрум бўлганда ва қонунда назарда тутилган бошқа хрлларда ижтимоий таъминот олиш ҳуқуқига эга»дир. П., нафақалар, ижтимоий ёрдам бошқа турларининг миқцори расман белгилаб қўйилган тирикчилик учун зарур энг кам миқдордан оз бўлиши мумкин эмас. Пенсия таъминоти масалалари Ўзбекистон Республикасининг «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида» қонуни (1993 й. 3 сент.) б-н белгиланган. УзР да доимий яшаб турган чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар, башарти давлатлараро битимлар (шартномалар)да ўзгача қоидалар назарда тутилмаган бўлса, ЎзР фуқаролари б-н тенг равишда П. олиш ҳуқуқига эгадирлар. Ҳарбий хизматчилар, шунингдек, ички ишлар органлари бошлиқлари ва оддий ходимлар таркибидан бўлган шахсларни ҳамда уларнинг оила аъзоларини П. б-н таъминлаш шартлари, нормалари ва тар-тиби УзР қонун ҳужжатлари б-н белгиланади. Айни вақтда уларга «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги қонун асосида пенсия олиш ҳуқуқи ҳам берилади. П.нинг турли хилларини олиш ҳуқуқига эга бўлган фуқароларга уларнинг танлашига қараб битта пенсия тайинланади.

П.нинг 3 хил тури мавжуд: ёшга доир П.; ногиронлик П.и; боқувчисини йўқотганлик пенсияси. Ёшга доир П., ўз навбатида, 2 хил бўлади: уму-мий асосларда тайинланадиган ва им-тиёзли асосларда тайинланадиган П. Умумий асосларда тайинланадиган ёшга доир П. — эркаклар 60 ёшга тўлганда ва камида 25 и. меҳнат стажига эга бўлганда, аёллар 55 ёшга тўлганда ва камида 20 йиллик меҳнат стажига эга бўлганда тайинланадиган П.дир. Болаларни тарбиялаш учун шарт-шароит яратиш ҳамда аёлларнинг ўз меҳнатидан манфаатдорлигини ошириш мақсадида УзР нинг «Хотинқизларга қўшимча имтиёзлар тўғрисида» (1999 и. 14 апр.) даги қонунига асосан, камида 20 йиллик меҳнат стажига эга бўлган аёллар 54 ёшда пенсияга чиқиб, тўлиқ пенсия олишлари мумкин. Бу қонун 1999 й. 1 июлдан кучга кирган. УзР Вазирлар Маҳкамасининг 1994 й. 12 майдаги 250сонли қарори б-н тасдикланган 1, 2, 3 рўйхатларга мувофиқ, фуқароларнинг айрим тоифалари имтиёзли асосларда тайинланадиган ёшга доир П. олиш ҳуқуқига эга бўладилар. Mac, айрим тоифа фуқаролар, ёшидан катъи назар, ёшга доир пенсияга чиқиши ёки 10 йилга, бошқалари, учун пенсия ёши, талаб этиладиган меҳнат стажи 5 й.га қисқартирилган, баъзи гуруҳ шахслар учун янада имти-ёзлироқ шартлар белгилангандир (лилипутлар ва паканалар учун). Крнунда ходимларнинг сони қисқартирилиши ва корхоналар, муассасалар, ташкилотлар тугатилиши муносабати б-н ишдан озод этилган ва ишсиз деб эътироф этилган шахслар (эркаклар —58 ёшга тўлганида ва меҳнат стажи камида 25 йил бўлганида; аёллар —53 ёшга тўлганда ва меҳнат стажи камида 20 йил бўлганда) П. олиш ҳуқуқига эга бўлиши кўрсатилган.

Ёшга доир П. ишламайдиган пенсионерларга улар истиқомат қилиб турган жойдаги ижтимоий таъминот органлари томонидан тўлиқ миқдорда тўланади. Ишлаб турган пенсионерларга уларнинг иш жойида қонун хужжатларида белгиланган тартибда тўланади. Қоидага кўра, ишлаётган пенсионерларга ёшга доир П.нинг 50% миқдорида тўланади. Бундан истисно тариқасида айрим тоифа хо-димларга ёшга доир П. тўлиқ микдорда тўланади. УзР Пре-зидентининг «Хотинқизларнинг ижтимоий муҳофазасини кучайтиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғриси-да»ги фармони (1999 й. 17 март)га мувофиқ, ёшга доир пенсияга чиққандан кейин ўрта ва кичик тиббиёт ходимлари, провизорлар, ногирон болаларнинг интернат уйлари, «Меҳрибонлик» уйларидаги тарбиячилар, шунингдек, кутубхоначилар сифатида ишни давом эттираётган ва пенсияга чиқиш олдидан мазкур мутахассисликлар бўйича камида 10 йил стажга эга бўлган аёлларга 1999 й. 1 июлдан бошлаб П. тўлиқ микдорда тўланади.

Ногиронлик П.и меҳнат қобилиятини амалда узок, муддатга ёки бу-тунлай йўқотиш (ногиронлик) муносабати б-н тайинланади. Ногиронлик П.и ногиронлик қачон бошланганидан: иш давридами, ишга киргунча ёки ишни тўхтатгандан кейинми, бундам қатъи назар, қуйидаги шахсларга тайинланади: мулкчилик шакли, хўжалик юритиш усули ва туридан қатъи назар, корхоналарда, му-ассасалар, ташкилотларда меҳнат шартномаси асосида ишлаётган хо-димларга; жамоа, кооператив, ак-циядорлик, жамоа корхоналари аъзоси бўлган хрлда у ерда меҳнат қилган шахсларга; қарбий хизматчиларга; бюджетдан ташқари пенсия жамғармасип белгиланган бадалларни мун-тазам тўлаб келган юридик шахс ташкил этмасдан фаолият юритаётган тадбиркорларга, деҳқон хўжалиги аъзоларига; пенсия жамғармасига тегишли бадаллар тўлангани ҳолда иж-тимоий давлат суғуртаси б-н сугурталанмаган бўлсада, қонун ҳужжатларига мувофиқ пенсия таъминоти ху-сусида ходимларга тенглаштирилган бошқа шахсларга. Қонунга мувофиқ, ногиронлик пенсияси меҳнатда ма-йиб бўлган ёхуд касб касаллигига чалинганда меқнат стажидан қатъи назар тўланади. Умумий касаллик туфайли ногирон бўлиб қолганда ногиронлик пенсиялари тайинлаш учун муайян умумий меҳнат стажи талаб этилади. «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги қонуннинг 17моддасида ана шу меҳнат стажлари кўрсатиб ўтилган. Ушбу конунга биноан, 20 ёшга тўлгунга қадар умумий касаллик туфайли иш даврида ёки ишлаш тўхтатилгандан кейин ногирон бўлиб қолган шахсларга П. меҳнат стажидан қатъи назар тайинланади. Пенсияни тайинлаш ЎзР Вазирлар Мақкамасининг 1994 й. 11 майдаги 249қарори б-н тасдикланган «Пенсиялар тайинлаш учун зарур бўлган қужжатларни такдим этиш ва расмийлаштириш шарти тўғрисида»ги низомга мувофиқ амалга оширилади.

Боқувчисини йўқотганлик П.и — пенсия жамғармаси маблағи ҳисобидан хар ойда бериладиган тўловлардан иборат бўлиб, унинг микдори вафот этган боқувчининг иш хакига, унинг қарамоғида бўлиб келган меҳ-натга крбилиятсиз оила аъзолари сонига боғлиқдир. Буларга дахлдор масалалар «Фукароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги қонунда кўрсатилган (19, 20моддалар). Эр (хотин)нинг вафот этганлиги сабабли тайинланган боқувчисини йўқотганлик пенсияси пенсионер бошқа никоҳга кирганда ҳам сақлаб қоли-нади. Бироқ янги никоқга киргандан кейин пенсия тайинлаш учун муро-жаат қилинса, пенсия тайинланмайди. Меҳнатга қобилиятсиз, яъни 60 ва 55 ёшга кирган ёки ногирон бўлган бува ва бувилар, агар қонунга муво-фиқ, уларни боқиши шарт бўлган кишилари бўлмаса, боқувчисини йўқотганлик пенсиясини олиш ҳуқуқига эга бўладилар.

Қонунда П. ни тайинлаш, хисоблаш, қайта ҳисоблаш ва тўлаш тартиби кўрсатиб ўтилган. П. миқдори меҳнат стажи муддатига боғлиқ бўлиб, у: пенсиянингтаянч микдори; меҳнат стажи учун пенсиянинг оширилган қис-ми; пенсияга қўшиладиган устама ҳақлардан ташкил топади. Қонунга мувофиқ, П. туман (шаҳар) ижтимоий таъминот бўлимлари томонидан тайинланади. Пенсия тайинлаш тўғрисидаги ҳужжатлар улар тушган кундан эъти-боран 10 кундан кечиктирмай кўриб чиқилади. Ёшга дойр пенсия — агар пенсия олиш ҳуқуқи пайдо бўлган кундан бошлаб 3 ой ичида уни сўраб мурожаат этилган бўлса, пенсия ёшига тўлган кундан эътиборан тайинланади. Ушбу пенсия умрбод тайинланади. Ногиронлик пенсияси — агар ногиронлик белгиланган кундан бошлаб 3 ой ичида пенсия сўраб мурожаат этилган бўлса, Тиббий-меҳнат экспертиза комиссияси (ТМЭК) томонидан ногиронлик белгиланган кундан эътиборан тайинланади. Ушбу пенсия бутун ногиронлик даври учун, 60 ёшдан ошган эркак ва 55 ёшдан ошган аёл ногиронларга — умрбод тайинланади. Пенсионер ногиронларни кайта тиб-бий кўрикдан ўтказиш фақат уларнинг аризасига биноан амалга оширилади. Боқувчисини йўқотганлик П.и — пенсия олиш ҳуқуқи пайдо бўлган кундан бошлаб, лекин пенсия тайинланиши учун мурожаат этишдан олдинги 6 ойдан ошмаган муддатдан эътиборан тайинланади. Пенсия мар-ҳумнинг оила аъзоси меҳнатга қобилиятсиз деб ҳисобланган бутун давр учун: оиланинг эркаклар —60 ёшга, аёллар —55 ёшга тўлган аъзолари учун эса умрбод тайинланади.

Ад.: «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг қонунига шарҳлар, Т., 1995; Ўзбекистон Республикасининг имтиёзли пенсия таъминоти ва меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича норматив ҳужжатлари, Т., 2000; Ўзбекистон Республикаси вазирликлари, давлат қўмиталари ва идораларининг норматив ҳужжатлари ахборотномаси, Т., 2000.

Анвар Иноятов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.