Peroksidlar va peroksid birikmalar

Peroksidlar va peroksid birikmalar — tarkibida özaro boğlangan ikki kislorod atomidan iborat guruhi —O—O— bölgan murakkab moddalar. P. va p.b.ning eng oddiysi vodorod peroksid N—O—O—N dir. Işkrriy metallarning va kalsiy, stronsiy, bariyning peroksidlarida O; ionlar mavjud. Sanoatda natriy peroksid natriyni havo kislorodi b-n oksidlab olinadi. Natriy peroksid Na2O2 — oç sariq rangli nihoyatda gigroskopik kristall modda; 310— 400° da tarkibidagi kislorodini yöqo-ta boşlaydi, 540°da şiddatli ravişda parçalanadi. Bariy peroksid xreil qiliş uçun bariy oksid — VaO 500° dan past t-rada havo kislorodi b-n reaksiyaga kiritiladi. Bariy peroksid BAO2 700° da ya na VaO va kislorodga parçalanadi. Rux va kadmiy peroksidlari qizğiş rangli. Ularni tegişli oksidlarga, gidroksidlarga yoki tuzlarga H2O2 ta'sir ettiriş yöli b-n olinadi. Rux peroksid Zn2O2 yara va kuyganda jarohatni davolaşda qölla-niladigan maz komponenti sifatida va krrason kasalligini davolaşda işlatiladi. Simob peroksid Hg2O2 qizdirilganda va zarba ta'sirida portlovçi sariq rangli a- va barkaror qizğiş rangli (3- şaklida mavjud. Metall peroksidlarni vodorod peroksid kislotaning tuzlari deb qaraladi. Agar vodorod peroksid H2O2 tarkibidagi vodorod atomlari örnini kislota qoldiklari egallasa, peroksokislotalar hosil böladi. Mac, HSO3— O—O— SO3H yoki H2S2O8 — peroksosul-fat kislota, N —O—O—SO3H yoki H2SO5 — Kapo kislotasi, H2Cg06 peroksoxromat kislota va h.k. Peroksokislotalar gidrolizga uçraganda vodorod peroksid hosil böladi. R—O— O—R' tarkibli organik moddalar organik peroksidlar deb yuri-tiladi (R va R' organik radikal). Per-oksidlaridan taşqari giperoksidlar (mas, K2O4 Rb2O4 va b.) ham ma'lum. P. va p.b. töqimaçilik, qoğoz va kosmetika, quriliş, oziq-ovqat sanoatlarida, tibbiyotda, q.x.da, pirotexnikatsa, reaktiv dvigatellarda va havoni rege-neratsiyalaşda qöllanadi.