Perovskiy ekspeditsiyasi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 174–175-b. — ziyouz.com
Perovskiy ekspeditsiyasi - Rossiya tomonidan Xiva xonligini bosib oliş maqsadida uyuştirilgan har-biy ekspeditsiya (1839—40). 1835 y. Orenburg general-gubernatori V.A.Perovskiy imperator Nikolay I (1825— 55) ga maxsus xat yöllab, unda Xiva xonlari göyoki uzok, yillardan beri rus davlatiga duşmanlik qilayotganligi, rus savdo karvonlarini talab, rus asirlariga şafqatsizlik qilayotganliklarini ta'kidlagan. Imperator 1837 y. Xiva xonligini bosib oliş haqida Perovskiyga farmon beradi. Perovskiy qömondonligidagi qöşin 1839 y. 14 noyab.da Xivaga qarab yölga çiqib, 19 dek.da Emba qal'asiga kelib örnaşgan. Boşlangan qattiq sovuq va kuçli böron rus askarlarini oğir ahvolga solib, tuya va otlarni boqişni nixryatda qiyinlaştirgan. Rus qöşinlarining kelayotganligidan xabar topgan Xiva xoni Olloqulixon Çöçqakölga kelib joylaşgan rus qöşinlariga qarşi Otamurod qöşbegini 8 ming qöşin b-n yuborgan. Xon qöşinlari qişning qattikligiga qaramay rus qöşinlari ustiga taşlangan. Jangda har ikki tomon talafot körib, jangni davom ettiriş imkoni bölmagaç, xon qöşinlari Xivaga kaytarilgan. Perovskiy ham öz qöşinlarini 1840 y. fev.da Orenburgga qaytarişga majbur böladi. P.e.da rus qöşinlaridan 1054 kişi xalok bölgan. 10 ming tuya va 8 ming ot yöqotilgan, juda köplab odamlarni sovuqurgan. Bu bosqinçilik yurişidan Rusiya davlati 1 mln. 700 ming söm zarar körgan. Xiva xonligiga qayta yurişdan umidini uzmagan Nikolay I 1840 y. 30 yanv.da harbiy yurişni zudlik b-n kay-ta amalga oşiriş haqida general Perovskiyga körsatma bergan. Bu yuriş kölami avvalgisidan 3—4 marta katta bölişi kerak edi. Lekin, çor hukuma-tida yuzaga kelgan oğir vaziyat bu yurişning amalga oşirilişiga imkon bermagan.
Nazirjon Tojiboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЕРОВСКИЙ ЭКСПЕДИЦИЯСИ - Россия томонидан Хива хонлигини босиб олиш мақсадида уюштирилган ҳар-бий экспедиция (1839—40). 1835 й. Оренбург генерал-губернатори В.А.Перовский император Николай I (1825— 55) га махсус хат йўллаб, унда Хива хонлари гўёки узок, йиллардан бери рус давлатига душманлик қилаётганлиги, рус савдо карвонларини талаб, рус асирларига шафқатсизлик қилаётганликларини таъкидлаган. Император 1837 й. Хива хонлигини босиб олиш ҳақида Перовскийга фармон беради. Перовский қўмондонлигидаги қўшин 1839 й. 14 нояб.да Хивага қараб йўлга чиқиб, 19 дек.да Эмба қалъасига келиб ўрнашган. Бошланган қаттиқ совуқ ва кучли бўрон рус аскарларини оғир аҳволга солиб, туя ва отларни боқишни нихрятда қийинлаштирган. Рус қўшинларининг келаётганлигидан хабар топган Хива хони Оллоқулихон Чўчқакўлга келиб жойлашган рус қўшинларига қарши Отамурод қўшбегини 8 минг қўшин б-н юборган. Хон қўшинлари қишнинг қаттиклигига қарамай рус қўшинлари устига ташланган. Жангда ҳар икки томон талафот кўриб, жангни давом эттириш имкони бўлмагач, хон қўшинлари Хивага кайтарилган. Перовский ҳам ўз қўшинларини 1840 й. фев.да Оренбургга қайтаришга мажбур бўлади. П.э.да рус қўшинларидан 1054 киши халок бўлган. 10 минг туя ва 8 минг от йўқотилган, жуда кўплаб одамларни совуқурган. Бу босқинчилик юришидан Русия давлати 1 млн. 700 минг сўм зарар кўрган. Хива хонлигига қайта юришдан умидини узмаган Николай I 1840 й. 30 янв.да ҳарбий юришни зудлик б-н кай-та амалга ошириш ҳақида генерал Перовскийга кўрсатма берган. Бу юриш кўлами аввалгисидан 3—4 марта катта бўлиши керак эди. Лекин, чор ҳукума-тида юзага келган оғир вазият бу юришнинг амалга оширилишига имкон бермаган.
Назиржон Тожибоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.