Persi Biş Şelli
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107-b. — ziyouz.com
Şelli Persi Biş (1792.4.8, Fild-Pleys, Susseks grafligi — 1822.8.7, Spetsiya qöltiği, Italiya; Rimda dafn qilingan) — ingliz şoiri. Oksford untida öqigan (1810), «Ateizmning zaruriyati» (1811) risolasi uçun untdan haydalgan. Fransuz ma'rifatparvarlari ta'sirida «Agasfer» (1809) dostoni, «Margaret Nikolsondan qolgan parçalar», «Viktor va Kaziraning asl şe'riyati» şe'riy töplamlari, «Zastrotssi» (1810) va «SentIrvin» (1811) romanlarini yozgan. Dublinga borib, irland xalqining mustaqillik uçun olib borgan kuraşida iştirok etgan. Söngra Angliyaga qaytib, «Qiroliça Mab» (1813) falsafiy dostonini yaratgan. 1818 yil Italiyaga köçib borgan va oradan 4 yil ötgaç, tölqin paytida dengizga çökib ölgan.
Ş.ning adabiy merosida epik doston va dramalar katta örinni egallaydi. Ammo u ingliz adabiyoti taraqqiyotiga avvalo lirik şoir sifatida katta hissa qöşgan. Ş.ning şe'rlari histuyğuning kuçli va samimiyligi, istiora va sifatlaşlarning yorqinligi, musiqiyligi, ritmning yangi va rangbarangligi, içki qofiyalar va tovuş tovlanişlariga boyligi bilan ajraladi. Hayot, sevgi va ozodlik kuçlarining yengilmasligi Ş.ning «Mağribdan esgan şamolga qasida», muhabbatning zulm va ölim ustidan tantanasi esa «Islom isyoni» (1818) va «Epipsidixion» (1821) singari dostonlarida öz ifodasini topgan.
Ş. Italiyada yaşagan paytida roman janriga murojaat etib, qadimiy yunon mifi va Esxilning «Kişanlangan Prometey» dramasi asosida «Ozod etilgan Prometey» (1819) majoziy «lirik drama»sini, örta asrlar italyan xronikasi syujeti asosida esa «Çençi» (1819) tragediyasini yaratadi. Ş.ning sönggi yillarda yozgan yirik asarlari orasida «Rozalinda va Yelena» (1818), «Adonais», «Ellada» (1821) dostonlari, şuningdek, «Şoh Edip yoxud Yöğonoyoq şoh» (1820) hajviy dramasi e'tiborga sazovor. Ş. vafotidan keyin «Uçinçi Piter Bell» (1819) hajviy dostoni, mifologik mazmundagi «Atlas ismli sehrgar» (1820), «Hayot tantanasi» (1822) dostonlari hamda «Karl 1» (1822) tarixiy tragediyasi e'lon qilingan. Sönggi 2 asar tugallanmay qolgan. Ş.ning «Şe'riyatni yoqlab» (1822) estetik risolasi ham bor. Ayrim şe'rlari özbek tiliga tarjima etilgan.
As: Izbrannoye, M., 1962.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЕЛЛИ Перси Биш (1792.4.8, Фильд-Плейс, Суссекс графлиги — 1822.8.7, Специя қўлтиғи, Италия; Римда дафн қилинган) — инглиз шоири. Оксфорд унтида ўқиган (1810), «Атеизмнинг зарурияти» (1811) рисоласи учун унтдан ҳайдалган. Француз маърифатпарварлари таъсирида «Агасфер» (1809) достони, «Маргарет Николсондан қолган парчалар», «Виктор ва Казиранинг асл шеърияти» шеърий тўпламлари, «Застроцци» (1810) ва «СентИрвин» (1811) романларини ёзган. Дублинга бориб, ирланд халқининг мустақиллик учун олиб борган курашида иштирок этган. Сўнгра Англияга қайтиб, «Қиролича Маб» (1813) фалсафий достонини яратган. 1818 йил Италияга кўчиб борган ва орадан 4 йил ўтгач, тўлқин пайтида денгизга чўкиб ўлган.
Ш.нинг адабий меросида эпик достон ва драмалар катта ўринни эгаллайди. Аммо у инглиз адабиёти тараққиётига аввало лирик шоир сифатида катта ҳисса қўшган. Ш.нинг шеърлари ҳистуйғунинг кучли ва самимийлиги, истиора ва сифатлашларнинг ёрқинлиги, мусиқийлиги, ритмнинг янги ва рангбаранглиги, ички қофиялар ва товуш товланишларига бойлиги билан ажралади. Ҳаёт, севги ва озодлик кучларининг енгилмаслиги Ш.нинг «Мағрибдан эсган шамолга қасида», муҳаббатнинг зулм ва ўлим устидан тантанаси эса «Ислом исёни» (1818) ва «Эпипсидихион» (1821) сингари достонларида ўз ифодасини топган.
Ш. Италияда яшаган пайтида роман жанрига мурожаат этиб, қадимий юнон мифи ва Эсхилнинг «Кишанланган Прометей» драмаси асосида «Озод этилган Прометей» (1819) мажозий «лирик драма»сини, ўрта асрлар итальян хроникаси сюжети асосида эса «Ченчи» (1819) трагедиясини яратади. Ш.нинг сўнгги йилларда ёзган йирик асарлари орасида «Розалинда ва Елена» (1818), «Адонаис», «Эллада» (1821) достонлари, шунингдек, «Шоҳ Эдип ёхуд Йўғоноёқ шоҳ» (1820) ҳажвий драмаси эътиборга сазовор. Ш. вафотидан кейин «Учинчи Питер Белл» (1819) ҳажвий достони, мифологик мазмундаги «Атлас исмли сеҳргар» (1820), «Ҳаёт тантанаси» (1822) достонлари ҳамда «Карл 1» (1822) тарихий трагедияси эълон қилинган. Сўнгги 2 асар тугалланмай қолган. Ш.нинг «Шеъриятни ёқлаб» (1822) эстетик рисоласи ҳам бор. Айрим шеърлари ўзбек тилига таржима этилган.
Ас: Избранное, М., 1962.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.