Perspektiva
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 178–179-b. — ziyouz.com
Perspektiva (lot. perspicio — aniq köraman) — 1) mavjud borliqni inson idrok etganidek biror tekis yuza (qoğoz, taxta, devor va b.) da fazoviy holati va ularning bölaklarini kuzatiş nuqtasidan uzokdaşuvini tasvirlaş tizimi. Realistik tasviriy san'atning asosini taşkil qiladi. Real jism (buyum)larning makondagi turli holat va körinişining tuzilişi, hajmining öziga xos belgilarini töğri tasvirini yaratiş imkonini çiziqli P. bersa, xavo (rang) P. jism (buyum)larning kuzatiş nuqtasidan uzoklaşib borişi natijasida rangi va çegaralarining özgarişini töğri va işonarli tasvirini işlaşga xizmat qiladi. Rassomlik san'atida kuzatiş P.si işlatiladi. Voqelikni as-boblarsiz kuz qanday kursa, şunday qilib qölda çizişga asoslanadi. Yana «teskari P.» iborasi bölib, unda real borliqni notöğri tasvirlaş, ya'ni uzokdagi buyumlarni katta qilib işlaş (P. qonunlariga e'tibor bermay işlaş) ma'nosini anglatadi. Buni ikona san'atida köriş mumkin. Yuno-niston (Evklid risolasi, mil.av. 3-a.) va Qad. Rim (mil. av. 1-a. me'mor va na-zariyotçilari) da P.ga oid qimmatli fiqolar bayon qilingan. Uyğoniş davridagina P. ilmiy asosda örganila boşlandi. Paolo Uççello, Leonardo da Vinçi, A. Dyurerlar P. rivojiga kata hissa qöşdilar; 2) odamning narsalarni körib idrok etişiga mos ra-vişda ularni tekislikda tasvirlaş usuli. Me'morlikda, qurilişda loyihalarni çizişda, narsalarning aksonometriyasinn yaratişda, quriladigan bino, inşoot yoki yasaladigan buyumni tabiiy holda tasvirlaşda foydalaniladi. P. biror bir nuqtada tutaşadigan çiziqdar (nurlar) yorda-mida hosil qilinadi; 3) çiziqdi P. — fazoviy şakllarni tekislikda markaziy proyeksiya yordamida tasvirlaş usuli. Bunda fazodagi R nuqta (rasmga q.) tekislikda OR töğri çiziqning tekislik b-n kesişiş nuqtasi bölgan R'nuktaga proyeksiyalanadi (O nuqta — P. markazi); 4) havo P.si narsa (buyum) muayyan masofadan kuzatilganda rangi özgarişi va kiyofasidagi anikdik bu-zilişini ifodalaydi; 5) kelajak uçun tuziladigan reja.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЕРСПЕКТИВА (лот. perspicio — аниқ кўраман) — 1) мавжуд борлиқни инсон идрок этганидек бирор текис юза (қоғоз, тахта, девор ва б.) да фазовий ҳолати ва уларнинг бўлакларини кузатиш нуқтасидан узокдашувини тасвирлаш тизими. Реалистик тасвирий санъатнинг асосини ташкил қилади. Реал жисм (буюм)ларнинг макондаги турли ҳолат ва кўринишининг тузилиши, ҳажмининг ўзига хос белгиларини тўғри тасвирини яратиш имконини чизиқли П. берса, хаво (ранг) П. жисм (буюм)ларнинг кузатиш нуқтасидан узоклашиб бориши натижасида ранги ва чегараларининг ўзгаришини тўғри ва ишонарли тасвирини ишлашга хизмат қилади. Рассомлик санъатида кузатиш П.си ишлатилади. Воқеликни ас-бобларсиз куз қандай курса, шундай қилиб қўлда чизишга асосланади. Яна «тескари П.» ибораси бўлиб, унда реал борлиқни нотўғри тасвирлаш, яъни узокдаги буюмларни катта қилиб ишлаш (П. қонунларига эътибор бермай ишлаш) маъносини англатади. Буни икона санъатида кўриш мумкин. Юно-нистон (Эвклид рисоласи, мил.ав. 3-а.) ва Қад. Рим (мил. ав. 1-а. меъмор ва на-зариётчилари) да П.га оид қимматли фиқолар баён қилинган. Уйғониш давридагина П. илмий асосда ўрганила бошланди. Паоло Уччелло, Леонардо да Винчи, А. Дюрерлар П. ривожига ката ҳисса қўшдилар; 2) одамнинг нарсаларни кўриб идрок этишига мос ра-вишда уларни текисликда тасвирлаш усули. Меъморликда, қурилишда лойиҳаларни чизишда, нарсаларнинг аксонометриясинн яратишда, қуриладиган бино, иншоот ёки ясаладиган буюмни табиий ҳолда тасвирлашда фойдаланилади. П. бирор бир нуқтада туташадиган чизиқдар (нурлар) ёрда-мида ҳосил қилинади; 3) чизиқди П. — фазовий шаклларни текисликда марказий проекция ёрдамида тасвирлаш усули. Бунда фазодаги Р нуқта (расмга қ.) текисликда ОР тўғри чизиқнинг текислик б-н кесишиш нуқтаси бўлган Р’нуктага проекцияланади (О нуқта — П. маркази); 4) ҳаво П.си нарса (буюм) муайян масофадан кузатилганда ранги ўзгариши ва киёфасидаги аникдик бу-зилишини ифодалайди; 5) келажак учун тузиладиган режа.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.