Peşku tumani

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 198–200-b. — ziyouz.com

Peşku tumani - Buxoro viloyatidagi tuman. 1950 y. 15 apr.da taşkil etilgan. 1959 y. 19 apr.da Vobkent tumani tarkibiga kiritilgan, 1978 y. 5 apr. da qaytadan tuzilgan. 1988 y. 5 sent. da Romitan tumani b-n birlaştirilgan, 1989 y. 17 maydan yana alohida tuman maqomiga ega böldi.

Mahalliy toponimistlarning fikriça, tuman nomi («peşku») «Peşi kuy — «Katta yöl ustidagi joy» ma'nosini bildiradi va şu nomdagi qişloqqa nisbatan işlatilgan. Keyinçalik tuman ham şu nom b-n atalgan. Bu atamaning «peşi köh» — «oldindagi toğ» varianti ham bor.

P.t. viloyatning markaziy qismida joylaşgan va şim.-ğarb yönalişi böylab uning eng şim. çekkasigaça 250 km masofaga çözilgan. Şim.dan Navoiy viloyati, şim.-garbdan Qo-raqalpoğiston Respublikasi, şim.-şarq va şarqsan viloyatning Şo-firkon, Vobkent tumanlari, jan. va jan-şarkdan Romitan, Jondor tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 8,72 ming km2. Aholisi 88,2 ming kişi (2003).

P.t.da 10 qişloq fuqarolari yiğini (Abu Ali ibn Sino, Boğimuso, Varaxşa, Jongeldi, Zandoni, Peşku, Çiboğani, Yangibozor, Qal'aimirişkor, Qoraqalpoq) bor. Markazi — Yangibozor şaharçasi.

Tabiati. Tuman hududi, asosan, tekislikdan iborat. Faqat, Quljuqtovga tutaş yerlarida relyefi bir oz murakkab va bu yerdagi past toğlarning bal. 785 m ga yetadi. Bu viloyatdagi eng baland joydir. P.t.ning 4% ga yaqin may-doni Buxoro vohasidagi suğoriladigan yerlardan iborat, qolgan qismi turli tipdagi çöl yaylovlaridir.

Iqlimi subtropik belgilarga ega bölgan keskin kontinental çöl iqli-mi. Tuman hududi şim.-ğarbga çözilganligi tufayli iqlimida sezilarli xudu-diy farklanişlar bor. Yanv. oyining örtaça t-rasi jan. da 0° atrofida, şim.da —2°,—3°, iyulniki 28—31,5°. Iillikörtaça yogin 100—130 mm., Quljuqtovda 200 mm, toğning şim.- ğarbiy etagidagi past-kamliklarda 75 mm. Vegetatsiya davri 200— 205 kun. Yil davomida şamol esadi. Şamollar yil davomida aksariyat jan., ja-nubi-ğarb yönalişga ega. Şamollar yil davomida aksariyat jan., janubi-ğarb yönalişga ega. Tuman çöl zonasida joylaşgan, doimiy okar suvlar yöq.

Ekinzorlar Amu—Buxoro maşina ka-nalining şim.-ğarbiy tarmoğidan su-ğoriladi. Tuman hududidan qöşni tumanlarga kirib keladigan oqova suvlar Şim.-Ğarbiy kollektor orqali suv böyida yaşovçi quşlarning yirik mas-kani bölgan Qoraqir köliga (mayd. 23,7 km2) oqiziladi. Tumanning voha qis-mida madaniy tuproklar, çöl zonasida sur tusli qönğir, çöl qumli, qumloq, taqir, taqirsimon va şörxok tuproklar uçraydi. Quljuqtov etagidagi quruq özanli Daryosoy vodiysida taqirsimon tuprokdar katta maydonni egallagan. Qumli joylarda oq saksovul, quyonsuyak, qandim, partak, patloq, çerkez, gipsli çöllarda şuvoq, isiriq, sas-siqkovrak, qizilça (efedra), tuyatovon, etalak, karrak ösadi. Çöllarda sut emi-zuvçi hayvonlar, Qoraköl köli atrofilarida esa suv böyi quşlar yaşaydi. Qoraqir taşlama köli va köl sohili, suv böyi quşlari va nodir hayvonlarni qöriklaş maqsadida, buyur-tma hudud deb e'lon qilingan.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, turk, tatar va b. millat vakillari xam yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 10,1 kişi. Barça aholi qişloklarda yaşaydi.

Xöjaligi. Tumanda paxtaçilik, ğallaçilik, sabzavot va polizçilik, çorvaçilik b-n şuğullaniladi. Örmonçilik, ipakçilik yölga qöyilgan. Sanoat korxonalari faoliyati q.x. mahsulotlarini qayta iişaş b-n boğliq. Paxta tozalaş z-di, 2 avtokorxona, 427 kiçik, 2 kooperativ, bitta xöjaliklararo korxona bor. Özbekiston—Belorussiya «Peşku-teks» qöşma korxonasi mavjud. Avtoyöllar uz. 392 km. Tumanda 15 şir-kat xöjaligi, 487 dehqon-fermer xöjaligi faoliyat körsatadi. Suğoriladigan yerlar mayd. 22,3 ming ga, şu jumladan, 10,5 ming ga yerga paxta, 5 ming ga yerga don, boşka yerlarga poliz, sabzavot, kartoşka, ozuka va b. ekinlar ekiladi. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 38 mingdan ziyod qoramol, 104,8 ming qöy va eçki, 1892 tuya, 518 ot, 21450 par-randa boqiladi.

Tumandagi 48 umumiy ta'lim makta-bida 23027 öquvçi ta'lim oladi. 2 kollej (Peşku sanoat, transport, aloka va q.x. kollejlari, 1060 öquvçi) işlab turibdi. 32 kutubxona, buyuk alloma ibn Sino yurti Afşona qişloğida Abu Ali ibn Sino muzeyi bor. Tumandagi 300 örinli kasalxona va b. tibbiy muassasalarda 126 vraç işlaydi. 1979 y.dan «Peşku ovozi» gaz. çop etiladi (adadi 1000).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЕШКУ ТУМАНИ - Бухоро вилоятидаги туман. 1950 й. 15 апр.да ташкил этилган. 1959 й. 19 апр.да Вобкент тумани таркибига киритилган, 1978 й. 5 апр. да қайтадан тузилган. 1988 й. 5 сент. да Ромитан тумани б-н бирлаштирилган, 1989 й. 17 майдан яна алоҳида туман мақомига эга бўлди.

Маҳаллий топонимистларнинг фикрича, туман номи («пешку») «Пеши куй — «Катта йўл устидаги жой» маъносини билдиради ва шу номдаги қишлоққа нисбатан ишлатилган. Кейинчалик туман ҳам шу ном б-н аталган. Бу атаманинг «пеши кўҳ» — «олдиндаги тоғ» варианти ҳам бор.

П.т. вилоятнинг марказий қисмида жойлашган ва шим.-ғарб йўналиши бўйлаб унинг энг шим. чеккасигача 250 км масофага чўзилган. Шим.дан Навоий вилояти, шим.-гарбдан Қо-рақалпоғистон Республикаси, шим.-шарқ ва шарқцан вилоятнинг Шо-фиркон, Вобкент туманлари, жан. ва жан-шаркдан Ромитан, Жондор туманлари б-н чегарадош. Майд. 8,72 минг км2. Аҳолиси 88,2 минг киши (2003).

П.т.да 10 қишлоқ фуқаролари йиғини (Абу Али ибн Сино, Боғимусо, Варахша, Жонгелди, Зандони, Пешку, Чибоғани, Янгибозор, Қалъаимиришкор, Қорақалпоқ) бор. Маркази — Янгибозор шаҳарчаси.

Табиати. Туман ҳудуди, асосан, текисликдан иборат. Фақат, Қулжуқтовга туташ ерларида рельефи бир оз мураккаб ва бу ердаги паст тоғларнинг бал. 785 м га етади. Бу вилоятдаги энг баланд жойдир. П.т.нинг 4% га яқин май-дони Бухоро воҳасидаги суғориладиган ерлардан иборат, қолган қисми турли типдаги чўл яйловларидир.

Иқлими субтропик белгиларга эга бўлган кескин континентал чўл иқли-ми. Туман ҳудуди шим.-ғарбга чўзилганлиги туфайли иқлимида сезиларли худу-дий фаркланишлар бор. Янв. ойининг ўртача т-раси жан. да 0° атрофида, шим.да —2°,—3°, июлники 28—31,5°. Иилликўртача ёгин 100—130 мм., Қулжуқтовда 200 мм, тоғнинг шим.- ғарбий этагидаги паст-камликларда 75 мм. Вегетация даври 200— 205 кун. Йил давомида шамол эсади. Шамоллар йил давомида аксарият жан., жа-нуби-ғарб йўналишга эга. Шамоллар йил давомида аксарият жан., жануби-ғарб йўналишга эга. Туман чўл зонасида жойлашган, доимий окар сувлар йўқ.

Экинзорлар Аму—Бухоро машина ка-налининг шим.-ғарбий тармоғидан су-ғорилади. Туман ҳудудидан қўшни туманларга кириб келадиган оқова сувлар Шим.-Ғарбий коллектор орқали сув бўйида яшовчи қушларнинг йирик мас-кани бўлган Қорақир кўлига (майд. 23,7 км2) оқизилади. Туманнинг воҳа қис-мида маданий тупроклар, чўл зонасида сур тусли қўнғир, чўл қумли, қумлоқ, тақир, тақирсимон ва шўрхок тупроклар учрайди. Қулжуқтов этагидаги қуруқ ўзанли Дарёсой водийсида тақирсимон тупрокдар катта майдонни эгаллаган. Қумли жойларда оқ саксовул, қуёнсуяк, қандим, партак, патлоқ, черкез, гипсли чўлларда шувоқ, исириқ, сас-сиқковрак, қизилча (эфедра), туятовон, эталак, каррак ўсади. Чўлларда сут эми-зувчи ҳайвонлар, Қоракўл кўли атрофиларида эса сув бўйи қушлар яшайди. Қорақир ташлама кўли ва кўл соҳили, сув бўйи қушлари ва нодир ҳайвонларни қўриклаш мақсадида, буюр-тма ҳудуд деб эълон қилинган.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, турк, татар ва б. миллат вакиллари хам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 10,1 киши. Барча аҳоли қишлокларда яшайди.

Хўжалиги. Туманда пахтачилик, ғаллачилик, сабзавот ва полизчилик, чорвачилик б-н шуғулланилади. Ўрмончилик, ипакчилик йўлга қўйилган. Саноат корхоналари фаолияти қ.х. маҳсулотларини қайта иишаш б-н боғлиқ. Пахта тозалаш з-ди, 2 автокорхона, 427 кичик, 2 кооператив, битта хўжаликлараро корхона бор. Ўзбекистон—Белоруссия «Пешку-текс» қўшма корхонаси мавжуд. Автойўллар уз. 392 км. Туманда 15 шир-кат хўжалиги, 487 деҳқон-фермер хўжалиги фаолият кўрсатади. Суғориладиган ерлар майд. 22,3 минг га, шу жумладан, 10,5 минг га ерга пахта, 5 минг га ерга дон, бошка ерларга полиз, сабзавот, картошка, озука ва б. экинлар экилади. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 38 мингдан зиёд қорамол, 104,8 минг қўй ва эчки, 1892 туя, 518 от, 21450 пар-ранда боқилади.

Тумандаги 48 умумий таълим макта-бида 23027 ўқувчи таълим олади. 2 коллеж (Пешку саноат, транспорт, алока ва қ.х. коллежлари, 1060 ўқувчи) ишлаб турибди. 32 кутубхона, буюк аллома ибн Сино юрти Афшона қишлоғида Абу Али ибн Сино музейи бор. Тумандаги 300 ўринли касалхона ва б. тиббий муассасаларда 126 врач ишлайди. 1979 й.дан «Пешку овози» газ. чоп этилади (адади 1000).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.