Pestitsidlar

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 186–188-b. — ziyouz.com

Pestitsidlar (lot. pestis — maraz, caedo — öldiraman), zaharli kim-yoviy moddalar — ösimlik zararkunandalari va kasalliklari, begona ötlar, şuningdek, yoğoç, paxta tolasi mahsulotlari, jun, teri zararkunandalari, uy hayvonlarining xavfli kasalliklari qözğatuvçilariga qarşi kuraşişda foydalaniladigan kimyoviy moddalar. Şuningdek, auksinlar, gibberellinlar, defoliantlar, desikantlar, retradantlar ham P.ga kiritiladi. P. tirik organizmlar hujayralariga ki-rib ularning fizik va kimyoviy xususiyatlarini özgartiradi. Hujayraning oqsil va b. moddalari b-n kimyoviy re-aksiyaga kirişib, ularni çökmaga tuşiradi, fermentlar faolligini zaiflaştiradi, modda almaşinuvi jarayonini buzadi va hujayrani halokatga olib keladi.

P. qöllaniş obyekti, organizm içiga kiriş yöli, ta'sir qiliş xarakteri va kimyoviy tarkibiga köra tas-niflanadi. Qanday zararli organizmga qarşi işlatilişi, ya'ni qöllaniş obyektiga qarab, P. quyidagi turlarga bölinadi: insektitsidla — haşarotlarni qirib taşlaydigan vositalar; antifidantlar — ösimliklar va materiallarni zararkunandalardan saqlaydigan moddalar; akaritsidlar — ösimlikxör kanalarga; nematitsidlar — ösimlik nematodalariga; limatsidlar — şilliqkurtlarga; rodentitsidlar

— kemiruvçilarga; fungitsidlar

— zamburuğlar qözğatuvçi kasalliklar-ga:bakteritsidlar — bakteriyalarga; gerbitsidlar — q.x. ekinlari orasidagi begona ötlarga; arboritsidlar — buta va çala buta ösimliklarga qarşi qöllaniladigan vositalar; attraktantlar — haşarotlarni jalb qiluvçilar, repellentlar

— haşarot va quşlarni çöçitadigan moddalar, algitsidlar — suvötlarga qarşi qöllaniladigan preparatlar va h.k. Kompleks ta'sir kuçiga ega bölgan P. ham bor. Mas, uruğlikni dorilaşda işlatiladigan P. fungitsid, bakteritsid, insektitsid va b. vazifalarni bajarişi mumkin.

P.ning organizm içiga kiriş yöli va ta'sir qiliş xarakteriga köra tasniflaşga zararkunandalarning oziklanişi asos böladi. Mac, kemiruvçi oğiz apparatiga ega bölgan haşarotlar (çigirtkalar, qönğiz liçinkalari va yetuk şakllari, kapalak qurtlari)ga moddalar ularning oğzi orkali içiga tuşganida, sançib-söruvçi oğiz apparatli haşarot (ösimlik bitlari, qandalar)ga esa zaharli vositalar ular tanasiga tekkanida, ya'ni teri qoplami orqali (sirtdan ta'sir qiluvçi P.) ta'sir kidali; buğ yo gaz holidagi zaharli kimyoviy moddalar nafas yöllari orqali, şuningdek, ösimlik yoki hayvon şirasi b-n oziklanadigan haşarotlar töqima-siga osongina singib, zaharlaydi.

P. begona ötlar, kasalliklar va zararkunandalarga qarşi kuraşda eng samarali usullardan hisoblanadi. P. organik va noorganik birikmalarning turli sinflariga mansub. Ularning köpçiligi sun'iy yöl b-n olinadi. Eng muhim P. xlororganik va fosfororganik birikmalar, karbamin kislota hosilalari, ösimliklardan olinadigan (piretroidlar), triazinlar ki-radi. Anorganik P.dan mis, oltingugurt va b. elementlarning birikmalarini körsatiş mumkin. Xlororganik P. universalligi b-n afzaldir. Ular juda köp tur zararkunandalarni yöq qiladi, ta'sir kuçi uzoq muddat saqlanadi va issiqqonli hayvonlar uçun xavfi kam. Xlororganik P.ning kamçiligi ularning taşqi muhit, tuproq, ösimlik va suvda kimyoviy jihatdan barqarorligi, ya'ni uzoq vaqtgaça parçalanmay saqlanib turişidir. Bu esa preparat qoldiklarining ösimlik mahsulotlari va hayvon organizmi tarkibida yigilib qolişga olib kelişi mumkin. DDT kabi juda barkaror preparatlardan foydalaniş man qilingan. Fosfor organik P. yukrri biologik aktivlikka ega. Bu birikmalar ösimlik içiga singib kiriş va zahar kuçini ança vaqt saqlab turiş xususiyati b-n boşqalardan aj-ralib turadi. Ba'zilari barg yoki ildiz orkali singib, oziq moddalari eritmasi b-n birga ösimlik tomirlari sistemasi böylab tarqaladi. Bundan ösimlik şirasi b-n oziklangan zararkunandalar zaharlanib nobud böladi; bu birikmalar içdan ta'sir qiluvçi preparatlar deb ataladi. Boşqa guruh moddalari ösimlik töqimalariga yuza singib, tomirlar orqali tarqalmaydi va qisman singuvçi preparatlar deb ataladi. Bular organizm içida tana yuzasidagiga nisbatan köproq barqaror saqlanadi va bargning işlov berilmagan orqa qismidagi zararkunandalarni ham nobud qiladi. Fosfororganik P.ga mansub insektitsidlar, fungitsidlar, nematotsidlar va gerbitsidlar bor. Deh-qonçilikda bunday insektitsid va akaritsidlardan fosfamid (BI-58), fozalon, karbofos, zolon va b.dan köp foydalaniladi.

Sintetik piretroidlar bir neça tur ösimlik gullaridan olinadigan piretrum moddasining analogi-dir. Keyingi yillarda piretroidlardan köpgina ösimliklarni zararkunan-dalardan himoya qilişda köp foydalanilmoqda. Bu birikmalar tanlab ta'sir qiliş xususiyatiga ega. Ulardan juda kam (bir gektarga bir neça gramm ta'sir qiluvçi modda hisobida) sarf qilinganida ham zararkunandalarga samarali ta'sir körsatadi. Özbekistonda sintetik piretroidlardan ambuş, simbuş, ripkord, sumitsidin, detsis va b.ni qöllaşga ruxsat berilgan. Ol-tingugurtli P. oddiy oltingugurt (oltingururt kukuni, kolloidli oltingugurt, ohak-oltingugurt qaynatmasi va b.) asosida işlab çiqariladi; bundan taşqari, oltingugurtli organik birikmalar ham mavjud.

P. namlanadigan kukunlar, emulsiyalarning konsentratlari, pastalar, granulalar, dustlar, aerozollar, suvli eritmalar, eruvçan kukunlar va b. körinişida işlab çiqariladi. Şu b-n birga ularning tarkibida boşqa qöşimça komponentlar ham (suyulti-radigan, töldiradigan) uçraydi.

P. purkaş, çanglatiş, fumigatsiya va boşqa usullarda qöllanadi. Ayrim hollarda P.lardan notöğri foydalaniş flora, fauna, q. x. hayvonlari va odamlar uçun xavfli holatlarni vujudga keltiradi.

P.ni tanlaşda ularning zaharliligi — kimyoviy moddalarning organizmni zaharlaş xususiyatiga katta ahamiyat beriladi. Zaharlilik darajasi — dozalar, ya'ni moddaning organizm hayot faoliyatini buzadigan yoki nobud qiladigan (tajribadagi hayvonlarning örtaça har kg vazniga töğri keladigan mg hisobidagi zaharli modda) mikdori b-n belgilanadi. P.ning zaharliligi, odatda, tajribadagi bir guruh hayvon (kalamuş, siçqon) ma'lum qismining nobud bölişi b-n sarflangan dozani qiyoslab aniklanadi. P.ning bundam dozalari ÖD50 (tajribadagi hayvonlarning 50% ni öldiradigan doza) belgisi b-n ifodalanadi. Qabul qilingan tasnifga köra, P. zaharliligi şartli ravişda 4 guruhga bölingan: öta zaharli (ÖD50 50 mg/kg gaça); zahari kuçli (ÖD5a 50—200 mg/kg); örtaça zaharli (UD50 200 — 1000 mg/kg), zaharlilik darajasi past bölgan P. (ÖD50 1000 mg/kg dan ortiq).

P.ning rasmiy tavsiya qilingan doza yoki konsentratsiyasidan ortiq olinganda, qöllaş usuli hamda muddati notöğri tanlanganda, şuningdek, iqlim şaroitlari hisobga olinmaganda ular ösimlikning kuyişiga, gulçangi hayotçanligining pasayişiga, uruğçining nobud bölişiga va natijada hosilning kamayişiga sabab böladi. Ösimliklar P. b-n ifloslanişi, mevasi esa badböy hid va yoqimsiz mazaga ega bölib qolişi, şuningdek, ösimlik sirtida bu moddalar odam va hayvonlar uçun xavfli miqdorda töplanişi mumkin. P.ning muntazam qöllanişi tufayli, köpinça zararli organizmlarda ularga nisbatan çidamlilik vujudga keladi. Zararkunandalarning ma'lum P.ga çidamli irklarining vujudga kelmasligi uçun har bir zararkunandaga qarşi möljallangan preparatlar turi köp bölişi va ular almaşlab qöllanilişi kerak.

P.ning odam, hayvon, ösimlik, suv va umuman atrof muhitga salbiy ta'si-rining oldini oliş uçun ularni qöllaşda faqatgina zararkunandaga emas, balki biotsenozgya ham ta'sirini, ya'ni oqibatini oldindan hisobga oliş kerak. P. zararkunandalarni yöq qilib yuboriş vositasidan ular sonini tartibga solib turadigan vosi-talarga aylanişi kerak.

Amalda foydalanilayotgan va i. ç. ga tavsiya etiladigan P. respublika Qişloq va suv xöjaligi vazirligi huzuridagi maxsus komissiya tomonidan örga-nib çiqiladi va foydalanişga tavsiya etiladi.

Ad.: Sistema integrirovannoy zaşiti xlopçatnika, T., 1976; Melnikov N. N., Pestitsidi: ximiya, texnologiya i primeneniye, M., 1987.

Abdukarim Zikiryoyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЕСТИЦИДЛАР (лот. pestis — мараз, caedo — ўлдираман), заҳарли ким-ёвий моддалар — ўсимлик зараркунандалари ва касалликлари, бегона ўтлар, шунингдек, ёғоч, пахта толаси маҳсулотлари, жун, тери зараркунандалари, уй ҳайвонларининг хавфли касалликлари қўзғатувчиларига қарши курашишда фойдаланиладиган кимёвий моддалар. Шунингдек, ауксинлар, гиббереллинлар, дефолиантлар, десикантлар, ретрадантлар ҳам П.га киритилади. П. тирик организмлар ҳужайраларига ки-риб уларнинг физик ва кимёвий хусусиятларини ўзгартиради. Ҳужайранинг оқсил ва б. моддалари б-н кимёвий ре-акцияга киришиб, уларни чўкмага туширади, ферментлар фаоллигини заифлаштиради, модда алмашинуви жараёнини бузади ва ҳужайрани ҳалокатга олиб келади.

П. қўлланиш объекти, организм ичига кириш йўли, таъсир қилиш характери ва кимёвий таркибига кўра тас-нифланади. Қандай зарарли организмга қарши ишлатилиши, яъни қўлланиш объектига қараб, П. қуйидаги турларга бўлинади: инсектицидла — ҳашаротларни қириб ташлайдиган воситалар; антифидантлар — ўсимликлар ва материалларни зараркунандалардан сақлайдиган моддалар; акарицидлар — ўсимликхўр каналарга; нематицидлар — ўсимлик нематодаларига; лимацидлар — шиллиқкуртларга; родентицидлар

— кемирувчиларга; фунгицидлар

— замбуруғлар қўзғатувчи касалликлар-га:бактерицидлар — бактерияларга; гербицидлар — қ.х. экинлари орасидаги бегона ўтларга; арборицидлар — бута ва чала бута ўсимликларга қарши қўлланиладиган воситалар; аттрактантлар — ҳашаротларни жалб қилувчилар, репеллентлар

— ҳашарот ва қушларни чўчитадиган моддалар, альгицидлар — сувўтларга қарши қўлланиладиган препаратлар ва ҳ.к. Комплекс таъсир кучига эга бўлган П. ҳам бор. Мас, уруғликни дорилашда ишлатиладиган П. фунгицид, бактерицид, инсектицид ва б. вазифаларни бажариши мумкин.

П.нинг организм ичига кириш йўли ва таъсир қилиш характерига кўра таснифлашга зараркунандаларнинг озикланиши асос бўлади. Mac, кемирувчи оғиз аппаратига эга бўлган ҳашаротлар (чигирткалар, қўнғиз личинкалари ва етук шакллари, капалак қуртлари)га моддалар уларнинг оғзи оркали ичига тушганида, санчиб-сўрувчи оғиз аппаратли ҳашарот (ўсимлик битлари, қандалар)га эса заҳарли воситалар улар танасига текканида, яъни тери қоплами орқали (сиртдан таъсир қилувчи П.) таъсир кидали; буғ ё газ ҳолидаги заҳарли кимёвий моддалар нафас йўллари орқали, шунингдек, ўсимлик ёки ҳайвон шираси б-н озикланадиган ҳашаротлар тўқима-сига осонгина сингиб, заҳарлайди.

П. бегона ўтлар, касалликлар ва зараркунандаларга қарши курашда энг самарали усуллардан ҳисобланади. П. органик ва ноорганик бирикмаларнинг турли синфларига мансуб. Уларнинг кўпчилиги сунъий йўл б-н олинади. Энг муҳим П. хлорорганик ва фосфорорганик бирикмалар, карбамин кислота ҳосилалари, ўсимликлардан олинадиган (пиретроидлар), триазинлар ки-ради. Анорганик П.дан мис, олтингугурт ва б. элементларнинг бирикмаларини кўрсатиш мумкин. Хлорорганик П. универсаллиги б-н афзалдир. Улар жуда кўп тур зараркунандаларни йўқ қилади, таъсир кучи узоқ муддат сақланади ва иссиққонли ҳайвонлар учун хавфи кам. Хлорорганик П.нинг камчилиги уларнинг ташқи муҳит, тупроқ, ўсимлик ва сувда кимёвий жиҳатдан барқарорлиги, яъни узоқ вақтгача парчаланмай сақланиб туришидир. Бу эса препарат қолдикларининг ўсимлик маҳсулотлари ва ҳайвон организми таркибида йигилиб қолишга олиб келиши мумкин. ДДТ каби жуда баркарор препаратлардан фойдаланиш ман қилинган. Фосфор органик П. юкрри биологик активликка эга. Бу бирикмалар ўсимлик ичига сингиб кириш ва заҳар кучини анча вақт сақлаб туриш хусусияти б-н бошқалардан аж-ралиб туради. Баъзилари барг ёки илдиз оркали сингиб, озиқ моддалари эритмаси б-н бирга ўсимлик томирлари системаси бўйлаб тарқалади. Бундан ўсимлик шираси б-н озикланган зараркунандалар заҳарланиб нобуд бўлади; бу бирикмалар ичдан таъсир қилувчи препаратлар деб аталади. Бошқа гуруҳ моддалари ўсимлик тўқималарига юза сингиб, томирлар орқали тарқалмайди ва қисман сингувчи препаратлар деб аталади. Булар организм ичида тана юзасидагига нисбатан кўпроқ барқарор сақланади ва баргнинг ишлов берилмаган орқа қисмидаги зараркунандаларни ҳам нобуд қилади. Фосфорорганик П.га мансуб инсектицидлар, фунгицидлар, нематоцидлар ва гербицидлар бор. Деҳ-қончиликда бундай инсектицид ва акарицидлардан фосфамид (БИ-58), фозалон, карбофос, золон ва б.дан кўп фойдаланилади.

Синтетик пиретроидлар бир неча тур ўсимлик гулларидан олинадиган пиретрум моддасининг аналоги-дир. Кейинги йилларда пиретроидлардан кўпгина ўсимликларни зараркунан-далардан ҳимоя қилишда кўп фойдаланилмоқда. Бу бирикмалар танлаб таъсир қилиш хусусиятига эга. Улардан жуда кам (бир гектарга бир неча грамм таъсир қилувчи модда ҳисобида) сарф қилинганида ҳам зараркунандаларга самарали таъсир кўрсатади. Ўзбекистонда синтетик пиретроидлардан амбуш, цимбуш, рипкорд, сумицидин, децис ва б.ни қўллашга рухсат берилган. Ол-тингугуртли П. оддий олтингугурт (олтингурурт кукуни, коллоидли олтингугурт, оҳак-олтингугурт қайнатмаси ва б.) асосида ишлаб чиқарилади; бундан ташқари, олтингугуртли органик бирикмалар ҳам мавжуд.

П. намланадиган кукунлар, эмульсияларнинг концентратлари, пасталар, гранулалар, дустлар, аэрозоллар, сувли эритмалар, эрувчан кукунлар ва б. кўринишида ишлаб чиқарилади. Шу б-н бирга уларнинг таркибида бошқа қўшимча компонентлар ҳам (суюлти-радиган, тўлдирадиган) учрайди.

П. пуркаш, чанглатиш, фумигация ва бошқа усулларда қўлланади. Айрим ҳолларда П.лардан нотўғри фойдаланиш флора, фауна, қ. х. ҳайвонлари ва одамлар учун хавфли ҳолатларни вужудга келтиради.

П.ни танлашда уларнинг заҳарлилиги — кимёвий моддаларнинг организмни заҳарлаш хусусиятига катта аҳамият берилади. Заҳарлилик даражаси — дозалар, яъни модданинг организм ҳаёт фаолиятини бузадиган ёки нобуд қиладиган (тажрибадаги ҳайвонларнинг ўртача ҳар кг вазнига тўғри келадиган мг ҳисобидаги заҳарли модда) микдори б-н белгиланади. П.нинг заҳарлилиги, одатда, тажрибадаги бир гуруҳ ҳайвон (каламуш, сичқон) маълум қисмининг нобуд бўлиши б-н сарфланган дозани қиёслаб аникланади. П.нинг бундам дозалари ЎД50 (тажрибадаги ҳайвонларнинг 50% ни ўлдирадиган доза) белгиси б-н ифодаланади. Қабул қилинган таснифга кўра, П. заҳарлилиги шартли равишда 4 гуруҳга бўлинган: ўта заҳарли (ЎД50 50 мг/кг гача); заҳари кучли (ЎД5а 50—200 мг/кг); ўртача заҳарли (УД50 200 — 1000 мг/кг), заҳарлилик даражаси паст бўлган П. (ЎД50 1000 мг/кг дан ортиқ).

П.нинг расмий тавсия қилинган доза ёки концентрациясидан ортиқ олинганда, қўллаш усули ҳамда муддати нотўғри танланганда, шунингдек, иқлим шароитлари ҳисобга олинмаганда улар ўсимликнинг куйишига, гулчанги ҳаётчанлигининг пасайишига, уруғчининг нобуд бўлишига ва натижада ҳосилнинг камайишига сабаб бўлади. Ўсимликлар П. б-н ифлосланиши, меваси эса бадбўй ҳид ва ёқимсиз мазага эга бўлиб қолиши, шунингдек, ўсимлик сиртида бу моддалар одам ва ҳайвонлар учун хавфли миқдорда тўпланиши мумкин. П.нинг мунтазам қўлланиши туфайли, кўпинча зарарли организмларда уларга нисбатан чидамлилик вужудга келади. Зараркунандаларнинг маълум П.га чидамли иркларининг вужудга келмаслиги учун ҳар бир зараркунандага қарши мўлжалланган препаратлар тури кўп бўлиши ва улар алмашлаб қўлланилиши керак.

П.нинг одам, ҳайвон, ўсимлик, сув ва умуман атроф муҳитга салбий таъси-рининг олдини олиш учун уларни қўллашда фақатгина зараркунандага эмас, балки биоценозгя ҳам таъсирини, яъни оқибатини олдиндан ҳисобга олиш керак. П. зараркунандаларни йўқ қилиб юбориш воситасидан улар сонини тартибга солиб турадиган воси-таларга айланиши керак.

Амалда фойдаланилаётган ва и. ч. га тавсия этиладиган П. республика Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги махсус комиссия томонидан ўрга-ниб чиқилади ва фойдаланишга тавсия этилади.

Ад.: Система интегрированной защиты хлопчатника, Т., 1976; Мельников Н. Н., Пестициды: химия, технология и применение, М., 1987.

Абдукарим Зикирёев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.