Petrografiya

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 190–191-b. — ziyouz.com

Petrografiya (yun. petros — toş va ...grafin) — tog jinslari, ularning mineralogik va kimyoviy tarkibi, strukturam va teksturasi, Yer pöstida va yer ustida yotiş şaroitlari, tarqaliş qonuniyatlari, kelib çiqişi va özgarişi haqidagi fan. Toğ jinslari haqidagi fanni ikki qismga — tavsifiy körinişga ega bölgan P. va petrologiyaga bölişga mayllik mavjud. P. mineralogiya, geokimyo, vulkanologiya, tektonika, stratigrafiya va foydali kazilmalar ta'limoti b-n boğliq.

Örganilayotgan toğ jinslarining tipiga qarab magmatik P., metamor-fik P. va çökindi jinslar P.si — litologiya farq qilinadi.

Magmatik toğ jinslari P.si, asosan magmaning sovişi va kristallanişi natijasida hosil bölgan kristalli toğ jinslarini örganadi. Magmatik jinslar ularning moddiy tarkibini, magmaning soviş jarayonidagi fizikkimyoviy şaroitlarini, atrofdagi jinslar b-n özaro munosabatlarini anikdaş maqsadida örganiladi.

Metamorfik toğjinslari P.si yangi fizikkimyoviy şaroitlar ta'sirida özining dastlabki mineralogik va kimyoviy tarkibini özgartirgan toğ jinslarini tadqiq etiş b-n şuğullanadi (yana q. Toğ jinslari metamor-fizmi).

Bulardan taşqari, oraliq holatni egallagan toğ jinslari ham mavjud. Mac, ba'zi metamorfik toğ jinslari hosil böliş jarayonida qisman eriydi; va aksinça, ba'zi magmatik jinslarning şakllanişida metamorfizm jarayoni muhimroq. Çökindi va magmatik jinslar içida oraliq holatdagilari ham mavjud. Ular magmatik jinslardan tuzilgan bölsa ham, biroq hosil bölişi va yotiş şaroitlari çökindi toğ jinslariga xos.

Toğ jinslarining tarkibi va tuzilişini örganişda maxsus metodlar qöllaniladi. Mas, kristalooptik metod b-n mayda donali mineral agre-gatlari örganiladi. Şuningdek, rentgenoskopiya metodi va spektral tahlil ham keng qöllaniladi. Toğ jinslari moddalari, şuningdek, kimyoviy tahlil yöli b-n ham aniqlanadi. Toğ jinslari va ularni taşkil qilgan mi-nerallarni fizikaviy örganişda ziçligi, qattiqligi, issiqliqdan ken-gayişi, qisilişi, seysmik tölqinlarning tezligi, qovuşqoqligi, elektr va magnit xususiyatlari aniqlanadi. Şunday qilib, toğ jinslarini örganiş turli-tuman tadqiqot maj-muini öz içiga oladi. Bularni umumlaştiriş Yer pöstining şakllanişi va rivojlanişi jarayonlarida turli tipga mansub toğ jinslarining rolini aniqlaşga imkon beradi.

P. örganilayotgan xususiyatlari xarakteriga va qöllanilayotgan metodlariga köra, petrokimyo, petrofizika, petrotexnika, fizikkimyoviy va zksperi-mental P., texnik P., kosmik P.ga bölinadi.

P.ga oid ayrim ma'lumotlar Abu Rayhon Beruniy va b. örta asr mualliflarining asarlarida uçraydi. 19-a. örtalariga qadar P. muammolari mineralogiya va umumiy geologiya tomonidan örganildi. Xususan, barça toğ jinslari kelib çiqişiga köra, çökindi, magmatik va metamorfik jinslarga bölindi. P. fan sifatida 19-a. örtalarida, ingliz petrografi G.K. Sorbi toğ jinslari mineral tarkibini şlifda mikroskop ostida örganiş imko-niyati borligini körsatib bergandan keyin şakllandi. Keyinroq P. böyiça tadqiqot amaliyotiga qutblantiruvçi mikroskop kiritildi. Mineral tarkibini hozirda ham amalda bölgan kris-tallooptik xossalarga qarab aniklaş usuli taklif etildi. Ayni paytda toğ jinslarini kimyoviy tadqiq qiliş metodlari ham takomillaşib bordi.

19-a. oxiri —20-a. boşlarida P.da asosiy e'tibor turli magmatik jinslarning kelib çiqişi muammolariga karatildi. 19-a. oxirida F.Yu.Levinson-Lessing Yer ustida rivojlangan magmatik jinslarning hosil böliş man-bai nordon va asosli magmadan iborat ekanligini aniqladi.

S.S.Korjinskiy tadqiqotlarida minerallar paragenezisi taxdilining fizikkimyoviy asoslari işlab çiqildi. Yer pöstida magmatizm flyuidlar b-n birgalikda rivojlanişi körsatib berildi.

Minerallar paragenezisi tahlili asosida magmatik, metamorfik va me-tasomatik toğ jinslarining mineral fatsiyalari sistemasi işlab çiqildi. Turli magmatik va metamorfik jinslarning paydo bölişini aniqlaşda F.Yu.Levinson-Lessing va A. S. Ginz-berglarning tajriba tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega böldi. Tadqiqotçilar tabiatda granitning ikki tipi mavjudligini e'tirof etadilar. Şulardan birinçisi nisbatan past t-rali, Yer pusti jinslarining suvga töyingan şaroitda qisman erişidan palingen granit magmasidan hosil böladi. U kristallanganda avtoxton (joyidan siljimagan yoki ozgina sil-jigan) granitlar vujudga keladi. Ikkinçi tip granitlar yuqori mantiya yoki Yer pöstining quyi qismidagi bazalt magmasining özgarişidan hosil bölgan nordon eritmadan vujudga keladi. Yuqori t-raga ega bölgan bunday nordon eritmalar Yer yuzasigaça çiqib intruziv granitlarni hosil qiladi. Magmatizm va tektonikaning boğliqligi muammosi ustida ham tadqiqotlar olib borilmoqda. Okeanlar magma-tizmiga alohida e'tibor berilmoqda. Örta Osiyo, xususan, Özbekistonda P. böyiça tadqiqotlar 20-a. 20-y.laridan boşlandi. ÖzMU, ToşDTU, Özbekiston FA Geologiya va geofizika in-ti, Neft va gaz konlari geol.si in-ti, Özbekiston Geologiya va mineral re-surslar davlat qömitasida va i.t. mu-assasalarida olib borilmoqda. S. S. Smirnov va Yu. A. Bilibinning hoz. zamon metallogeniyasining petrografik asoslari haqidagi nazariyalari, H.M. Abdullayev yaratgan petrometallogeniya ta'limoti kabi bir qança kaşfiyotlar P.ning keng rivojlanişiga imkon berdi. Magmatik va metamorfik jinslar hamda texnik P. soxdsida I. H. Hamroboyevning işlari katta ahamiyatga ega.

Ad.: Hamroboyev I. H., Rajabov F. Ş., Petrografiya asoslariD., 1964; Petrografiya Uzbekistana, kn. 1—2, T., 1965; Abdullayev X. M. Sobraniye soçineniy, t. 7, T., 1969; Glubinnoye stroyeniye kori territorii Uzbekistana, T., 1971.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЕТРОГРАФИЯ (юн. petros — тош ва ...графин) — тог жинслари, уларнинг минералогик ва кимёвий таркиби, структурам ва текстураси, Ер пўстида ва ер устида ётиш шароитлари, тарқалиш қонуниятлари, келиб чиқиши ва ўзгариши ҳақидаги фан. Тоғ жинслари ҳақидаги фанни икки қисмга — тавсифий кўринишга эга бўлган П. ва петрологияга бўлишга майллик мавжуд. П. минералогия, геокимё, вулканология, тектоника, стратиграфия ва фойдали казилмалар таълимоти б-н боғлиқ.

Ўрганилаётган тоғ жинсларининг типига қараб магматик П., метамор-фик П. ва чўкинди жинслар П.си — литология фарқ қилинади.

Магматик тоғ жинслари П.си, асосан магманинг совиши ва кристалланиши натижасида ҳосил бўлган кристалли тоғ жинсларини ўрганади. Магматик жинслар уларнинг моддий таркибини, магманинг совиш жараёнидаги физиккимёвий шароитларини, атрофдаги жинслар б-н ўзаро муносабатларини аникдаш мақсадида ўрганилади.

Метаморфик тоғжинслари П.си янги физиккимёвий шароитлар таъсирида ўзининг дастлабки минералогик ва кимёвий таркибини ўзгартирган тоғ жинсларини тадқиқ этиш б-н шуғулланади (яна қ. Тоғ жинслари метамор-физми).

Булардан ташқари, оралиқ ҳолатни эгаллаган тоғ жинслари ҳам мавжуд. Mac, баъзи метаморфик тоғ жинслари ҳосил бўлиш жараёнида қисман эрийди; ва аксинча, баъзи магматик жинсларнинг шаклланишида метаморфизм жараёни муҳимроқ. Чўкинди ва магматик жинслар ичида оралиқ ҳолатдагилари ҳам мавжуд. Улар магматик жинслардан тузилган бўлса ҳам, бироқ ҳосил бўлиши ва ётиш шароитлари чўкинди тоғ жинсларига хос.

Тоғ жинсларининг таркиби ва тузилишини ўрганишда махсус методлар қўлланилади. Мас, кристалооптик метод б-н майда донали минерал агре-гатлари ўрганилади. Шунингдек, рентгеноскопия методи ва спектрал таҳлил ҳам кенг қўлланилади. Тоғ жинслари моддалари, шунингдек, кимёвий таҳлил йўли б-н ҳам аниқланади. Тоғ жинслари ва уларни ташкил қилган ми-нералларни физикавий ўрганишда зичлиги, қаттиқлиги, иссиқлиқдан кен-гайиши, қисилиши, сейсмик тўлқинларнинг тезлиги, қовушқоқлиги, электр ва магнит хусусиятлари аниқланади. Шундай қилиб, тоғ жинсларини ўрганиш турли-туман тадқиқот маж-муини ўз ичига олади. Буларни умумлаштириш Ер пўстининг шаклланиши ва ривожланиши жараёнларида турли типга мансуб тоғ жинсларининг ролини аниқлашга имкон беради.

П. ўрганилаётган хусусиятлари характерига ва қўлланилаётган методларига кўра, петрокимё, петрофизика, петротехника, физиккимёвий ва зкспери-ментал П., техник П., космик П.га бўлинади.

П.га оид айрим маълумотлар Абу Райҳон Беруний ва б. ўрта аср муаллифларининг асарларида учрайди. 19-а. ўрталарига қадар П. муаммолари минералогия ва умумий геология томонидан ўрганилди. Хусусан, барча тоғ жинслари келиб чиқишига кўра, чўкинди, магматик ва метаморфик жинсларга бўлинди. П. фан сифатида 19-а. ўрталарида, инглиз петрографи Г.К. Сорби тоғ жинслари минерал таркибини шлифда микроскоп остида ўрганиш имко-нияти борлигини кўрсатиб бергандан кейин шаклланди. Кейинроқ П. бўйича тадқиқот амалиётига қутблантирувчи микроскоп киритилди. Минерал таркибини ҳозирда ҳам амалда бўлган крис-таллооптик хоссаларга қараб аниклаш усули таклиф этилди. Айни пайтда тоғ жинсларини кимёвий тадқиқ қилиш методлари ҳам такомиллашиб борди.

19-а. охири —20-а. бошларида П.да асосий эътибор турли магматик жинсларнинг келиб чиқиши муаммоларига каратилди. 19-а. охирида Ф.Ю.Левинсон-Лессинг Ер устида ривожланган магматик жинсларнинг ҳосил бўлиш ман-баи нордон ва асосли магмадан иборат эканлигини аниқлади.

Ц.С.Коржинский тадқиқотларида минераллар парагенезиси тахдилининг физиккимёвий асослари ишлаб чиқилди. Ер пўстида магматизм флюидлар б-н биргаликда ривожланиши кўрсатиб берилди.

Минераллар парагенезиси таҳлили асосида магматик, метаморфик ва ме-тасоматик тоғ жинсларининг минерал фациялари системаси ишлаб чиқилди. Турли магматик ва метаморфик жинсларнинг пайдо бўлишини аниқлашда Ф.Ю.Левинсон-Лессинг ва А. С. Гинз-бергларнинг тажриба тадқиқотлари муҳим аҳамиятга эга бўлди. Тадқиқотчилар табиатда гранитнинг икки типи мавжудлигини эътироф этадилар. Шулардан биринчиси нисбатан паст т-рали, Ер пусти жинсларининг сувга тўйинган шароитда қисман эришидан палинген гранит магмасидан ҳосил бўлади. У кристалланганда автохтон (жойидан силжимаган ёки озгина сил-жиган) гранитлар вужудга келади. Иккинчи тип гранитлар юқори мантия ёки Ер пўстининг қуйи қисмидаги базальт магмасининг ўзгаришидан ҳосил бўлган нордон эритмадан вужудга келади. Юқори т-рага эга бўлган бундай нордон эритмалар Ер юзасигача чиқиб интрузив гранитларни ҳосил қилади. Магматизм ва тектониканинг боғлиқлиги муаммоси устида ҳам тадқиқотлар олиб борилмоқда. Океанлар магма-тизмига алоҳида эътибор берилмоқда. Ўрта Осиё, хусусан, Ўзбекистонда П. бўйича тадқиқотлар 20-а. 20-й.ларидан бошланди. ЎзМУ, ТошДТУ, Ўзбекистон ФА Геология ва геофизика ин-ти, Нефть ва газ конлари геол.си ин-ти, Ўзбекистон Геология ва минерал ре-сурслар давлат қўмитасида ва и.т. му-ассасаларида олиб борилмоқда. С. С. Смирнов ва Ю. А. Билибиннинг ҳоз. замон металлогениясининг петрографик асослари ҳақидаги назариялари, Ҳ.М. Абдуллаев яратган петрометаллогения таълимоти каби бир қанча кашфиётлар П.нинг кенг ривожланишига имкон берди. Магматик ва метаморфик жинслар ҳамда техник П. сохдсида И. Ҳ. Ҳамробоевнинг ишлари катта аҳамиятга эга.

Ад.: Ҳамробоев И. Ҳ., Ражабов Ф. Ш., Петрография асослариД., 1964; Петрография Узбекистана, кн. 1—2, Т., 1965; Абдуллаев X. М. Собрание сочинений, т. 7, Т., 1969; Глубинное строение коры территории Узбекистана, Т., 1971.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.