Piçan
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 240-b. — ziyouz.com
Piçan — ekma yoki tabiiy örilgan ötni quyoş nurida va şamollatib quritib tayyorlanadigan dağal xaşak. Örtaça namligi 15—17% ni taşkil etadi. Kuz-qiş davrida hamda mollar boğlab boqilganda ötxör hayvonlarning asosiy ozuqasi. P. tayyorlaş çorva uçun ozuqa jamğarişning eng qad. va keng tarqalgan usuli. Botanik tarkibiga köra, P. dukkakli, ğallagulli, dukkakli-ğallagulli, aralaş ötli, dukkakli aralaş ötli turlarga bölinadi. P.ning töyimliligi uning tarkibidagi turli ötlar, ösimliklar guruhlari nisbatlariga boğliq. Beda, vika, betaga, qönğirboş, oqsöxta va b. ötlar P.i eng qimmatli hisoblanadi. Çölda ösgan ötlar piçani botqokli piçan-zorlarnikidan ança töyimliroq böladi. Dukkakdoşlar şonalayotgan yoki gullay boşlagan fazasida, ğallagullilar boşoklayotganda örilsa sifatli P. çiqadi. P.ning töyimligiga ötlar bargining tökilmasligi ham ta'sir qila-di, çunki barglarda protein va mineral moddalar poyadagidagiga qaraganda ança köp. 100 kg ekma dukkakli ötlar P. ida 50 ozuqa birligi, 9,2 kg hazm böluvçi protein, 1000—1500 g kalsiy, 200—220 g fosfor, karotin, V,, B2, D vitaminlari bor. Ekma ğallagulli ötlar piçanida protein va kalsiy kam böladi. 100 kg ötloq piçanida urtaça 45,8 ozuka birligi, 4,9 xazm böladigan protein, 600 g kalsiy, 210 g fosfor bor.
P. mollarga töğridan-töğri (qayta işlanmay), asosan, kavş kaytaruvçi mollar va otlarga maydalangan holda aralaş ozuqalarga qöşib beriladi. P.ning sifati uning rangi, hidi, tozaligi va mayinligiga qarab anikla-nadi. Yaxşi piçan kök, sarğiş-kök
böladi. Öz vaqtida yiğiştirib olingan quruq P. ba'zi ötlarning öziga xos xuşböy hidiga ega böladi. Agar uzoq vakt quyoş nurida qolib ketsa sarğayib, yomğir tekkan, nam holida yiğiştirib olingan bölsa moğor xddli bölib qoladi. P. taşişga va saqlaşga qulay bölişi uçun boğ qilib boğlanadi yoki maşinada presslanadi. P. maxsus şakllarda ğaramlanadi. Ğaramga bosilgan P., massasini aniklaşning eng töğri yöli tarozida tortişdir. Buning iloji bölmasa ğaram hajmi anikdanadi. 1 m3 beda P.i massasi örtaça 75 kg deb qabul qilingan. Umumiy ğaram mikdori şunga qarab hisoblab çiqiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПИЧАН — экма ёки табиий ўрилган ўтни қуёш нурида ва шамоллатиб қуритиб тайёрланадиган дағал хашак. Ўртача намлиги 15—17% ни ташкил этади. Куз-қиш даврида ҳамда моллар боғлаб боқилганда ўтхўр ҳайвонларнинг асосий озуқаси. П. тайёрлаш чорва учун озуқа жамғаришнинг энг қад. ва кенг тарқалган усули. Ботаник таркибига кўра, П. дуккакли, ғаллагулли, дуккакли-ғаллагулли, аралаш ўтли, дуккакли аралаш ўтли турларга бўлинади. П.нинг тўйимлилиги унинг таркибидаги турли ўтлар, ўсимликлар гуруҳлари нисбатларига боғлиқ. Беда, вика, бетага, қўнғирбош, оқсўхта ва б. ўтлар П.и энг қимматли ҳисобланади. Чўлда ўсган ўтлар пичани ботқокли пичан-зорларникидан анча тўйимлироқ бўлади. Дуккакдошлар шоналаётган ёки гуллай бошлаган фазасида, ғаллагуллилар бошоклаётганда ўрилса сифатли П. чиқади. П.нинг тўйимлигига ўтлар баргининг тўкилмаслиги ҳам таъсир қила-ди, чунки баргларда протеин ва минерал моддалар поядагидагига қараганда анча кўп. 100 кг экма дуккакли ўтлар П. ида 50 озуқа бирлиги, 9,2 кг ҳазм бўлувчи протеин, 1000—1500 г кальций, 200—220 г фосфор, каротин, В,, В2, Д витаминлари бор. Экма ғаллагулли ўтлар пичанида протеин ва кальций кам бўлади. 100 кг ўтлоқ пичанида уртача 45,8 озука бирлиги, 4,9 хазм бўладиган протеин, 600 г кальций, 210 г фосфор бор.
П. молларга тўғридан-тўғри (қайта ишланмай), асосан, кавш кайтарувчи моллар ва отларга майдаланган ҳолда аралаш озуқаларга қўшиб берилади. П.нинг сифати унинг ранги, ҳиди, тозалиги ва майинлигига қараб аникла-нади. Яхши пичан кўк, сарғиш-кўк
бўлади. Ўз вақтида йиғиштириб олинган қуруқ П. баъзи ўтларнинг ўзига хос хушбўй ҳидига эга бўлади. Агар узоқ вакт қуёш нурида қолиб кетса сарғайиб, ёмғир теккан, нам ҳолида йиғиштириб олинган бўлса моғор хддли бўлиб қолади. П. ташишга ва сақлашга қулай бўлиши учун боғ қилиб боғланади ёки машинада прессланади. П. махсус шаклларда ғарамланади. Ғарамга босилган П., массасини аниклашнинг энг тўғри йўли тарозида тортишдир. Бунинг иложи бўлмаса ғарам ҳажми аникданади. 1 м3 беда П.и массаси ўртача 75 кг деб қабул қилинган. Умумий ғарам микдори шунга қараб ҳисоблаб чиқилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.