Piçoqçilik

Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61-b. — ziyouz.com

Piçoqçilik PIÇOQÇILIK, piçoqsozlik -piçoq, ustara, xanjar va b. kesgir asboblar yasaş kasbi; hunarmandlikning qad. turlaridan biri. Ilk paleolit davridan ma'lum. Dastlabki kesgir qurol toşdan yasalgan. Jez davrida mis va jezdan P.lar yasaş boşlangan. Temirning kaşf etilişi P. san'ati taraqqiyotida katta buriliş böldi. Şarq mamlakatlarida, xususan, Örta Osiyoda P. juda qadimdan rivojlangan. Keyinçalik Yevropa mamlakatlarida rasm bölgan. Temir piçoqlar haqidagi ma'lumotlar qad. yunon epik şoirlari Gomer va Gesiod asarlarida uçraydi. 14-a.da Germaniya, Angliya, Avstriya, Fransiyada P.ni kasb sifatida taqiqlab, piçoqni oşxonalarda işlatişgan. Özbekiston hududida (Afrosiyob, Bolaliktepa, Varaxşa va b.da) olib borilgan arx. qazişmalar natijasida mil. av. 2-ming yillikka oid piçoq namunasi topilgan. Devorlarga çizilgan rasmlardan piçoqdan xöjalik va ovçilikdan taşqari harbiy maqsadlarda ham foydalanilganligini biliş mumkin. 6—12-a.larda piçoq yasaş rivojlanib, uni bezaş texnologiyalari özgargan. 15—17-a.larda yonga osib yuriladigan piçoq turlari paydo böldi. Buni Navoiy, bobur asarlarida işlangan miniatyuralardan köriş mumkin.

Keyinçalik P.ning öziga xos maktablari paydo böldi. Farğona vodiysi, Samarqand, Toşkent, Buxoro, Qaşqadaryo, Surxondaryo, Xorazm viloyatlarida qadimdan 20 ga yaqin P. markazlari bölib, ular özining işlaş texnologiyasi, şakli, ixçamligi va bezaklari bilan farq qilgan. Bu markazlarga Çust, Şahrixon, Qora-suv, Qöqon, Xiva, Toşkent va b. P. maktablari kiradi.

Piçoq Örta Osiyoda erkaklarning eng zarur iş quroli, bezagi tariqasida foydalanilgan. Şuning uçun Özbekistondagi piçoqsozlar piçoqni san'at darajasiga kötarganlar. Qadimda hunarmandlar bir-biri bilan biri-kib bir mahallada yaşaganlar va mahalla şu nom bilan atalgan. Mas, Toşkent ş.da Piçoqçilik mahallasi saqlanib qolgan.

Özbekistonda dastlab hunarmandçilikni rivojlantiriş borasida viloyatlarda artellar va hunarmandlar tayyorlaydigan öquv yurtlari oçildi. Çust ş.da «Qizil kuç» arteli (1932), keyin piçoq i.ç. zavodi qurildi (1970), işlab çiqariş kombinati taşkil etildi (1978). Ilgari piçoqlarni katta dökonda usta bosqonçi damgir bilan birgalikda yasaşgan. Uning dastasi esa suyak, muguz yoki yoğoçdan tayyorlangan. P.da temirçilikdagi kabi öçoq, dam, sandon, bozğon, egov, bolga va b. işlatiladi. Piçoqqa ajra-tilgan temir kesilib, metall bölakçasi ötda qizdiriladi, sandonga qöyib, bolğa bilan urib tiğ çiqariladi, suvga tiqib olib keskirligi oşi-riladi. Bu jarayonni suv beriş deyiladi. Piçoq pölatining qattiqligiga qarab suv beriladi. Söngra uni giraga qistirib, katta egov bilan egovlanadi, tiği çarxlanadi, loqa qirrasi böylab işqalab, tiğ yuziga soy (koma) oçiladi. Piçoq qoramtir tusga kirişi uçun zok (suyuq modda) ga botirib olinadi.Söngra dasta örnatiladi. 3da esa maxsus sexlar bölib, har qaysi sex öziga tegişli operatsiyani bajarib yiğiladi. 3-dning çarm-galantereya sexida piçoqlar uçun qin tayyorlanadi.

Özbekistonda işlab çiqarilayotgan piçoqlar faqat uy-rözğor va xöjalik buyumigina bölib qolmay, balki milliy san'at asari darajasiga kötariladi, şu tufayli çet el sayyohlari uçun sovğa sifatida ham qadrlanadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПИЧОҚЧИЛИК, пичоқсозлик -пичоқ, устара, ханжар ва б. кесгир асбоблар ясаш касби; ҳунармандликнинг қад. турларидан бири. Илк палеолит давридан маълум. Дастлабки кесгир қурол тошдан ясалган. Жез даврида мис ва жездан П.лар ясаш бошланган. Темирнинг кашф этилиши П. санъати тараққиётида катта бурилиш бўлди. Шарқ мамлакатларида, хусусан, Ўрта Осиёда П. жуда қадимдан ривожланган. Кейинчалик Европа мамлакатларида расм бўлган. Темир пичоқлар ҳақидаги маълумотлар қад. юнон эпик шоирлари Гомер ва Гесиод асарларида учрайди. 14-а.да Германия, Англия, Австрия, Францияда П.ни касб сифатида тақиқлаб, пичоқни ошхоналарда ишлатишган. Ўзбекистон ҳудудида (Афросиёб, Болаликтепа, Варахша ва б.да) олиб борилган арх. қазишмалар натижасида мил. ав. 2-минг йилликка оид пичоқ намунаси топилган. Деворларга чизилган расмлардан пичоқдан хўжалик ва овчиликдан ташқари ҳарбий мақсадларда ҳам фойдаланилганлигини билиш мумкин. 6—12-а.ларда пичоқ ясаш ривожланиб, уни безаш технологиялари ўзгарган. 15—17-а.ларда ёнга осиб юриладиган пичоқ турлари пайдо бўлди. Буни Навоий, бобур асарларида ишланган миниатюралардан кўриш мумкин.

Кейинчалик П.нинг ўзига хос мактаблари пайдо бўлди. Фарғона водийси, Самарқанд, Тошкент, Бухоро, Қашқадарё, Сурхондарё, Хоразм вилоятларида қадимдан 20 га яқин П. марказлари бўлиб, улар ўзининг ишлаш технологияси, шакли, ихчамлиги ва безаклари билан фарқ қилган. Бу марказларга Чуст, Шаҳрихон, Қора-сув, Қўқон, Хива, Тошкент ва б. П. мактаблари киради.

Пичоқ Ўрта Осиёда эркакларнинг энг зарур иш қуроли, безаги тариқасида фойдаланилган. Шунинг учун Ўзбекистондаги пичоқсозлар пичоқни санъат даражасига кўтарганлар. Қадимда ҳунармандлар бир-бири билан бири-киб бир маҳаллада яшаганлар ва маҳалла шу ном билан аталган. Мас, Тошкент ш.да Пичоқчилик маҳалласи сақланиб қолган.

Ўзбекистонда дастлаб ҳунармандчиликни ривожлантириш борасида вилоятларда артеллар ва ҳунармандлар тайёрлайдиган ўқув юртлари очилди. Чуст ш.да «Қизил куч» артели (1932), кейин пичоқ и.ч. заводи қурилди (1970), ишлаб чиқариш комбинати ташкил этилди (1978). Илгари пичоқларни катта дўконда уста босқончи дамгир билан биргаликда ясашган. Унинг дастаси эса суяк, мугуз ёки ёғочдан тайёрланган. П.да темирчиликдаги каби ўчоқ, дам, сандон, бозғон, эгов, болга ва б. ишлатилади. Пичоққа ажра-тилган темир кесилиб, металл бўлакчаси ўтда қиздирилади, сандонга қўйиб, болға билан уриб тиғ чиқарилади, сувга тиқиб олиб кескирлиги оши-рилади. Бу жараённи сув бериш дейилади. Пичоқ пўлатининг қаттиқлигига қараб сув берилади. Сўнгра уни гирага қистириб, катта эгов билан эговланади, тиғи чархланади, лоқа қирраси бўйлаб ишқалаб, тиғ юзига сой (кома) очилади. Пичоқ қорамтир тусга кириши учун зок (суюқ модда) га ботириб олинади.Сўнгра даста ўрнатилади. 3да эса махсус цехлар бўлиб, ҳар қайси цех ўзига тегишли операцияни бажариб йиғилади. 3-днинг чарм-галантерея цехида пичоқлар учун қин тайёрланади.

Ўзбекистонда ишлаб чиқарилаётган пичоқлар фақат уй-рўзғор ва хўжалик буюмигина бўлиб қолмай, балки миллий санъат асари даражасига кўтарилади, шу туфайли чет эл сайёҳлари учун совға сифатида ҳам қадрланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.