Pinç-effekt

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 218-b. — ziyouz.com

Pinç-effekt (ing. pinch — torayiş, kisiliş) — kuçli tok ötayetgan gazlarda razryadning torayişi. Bu hodisani 1934 y.da amerikalik olim U. Bennet gaz-razryadli plazmadati za-ryadlangan tez zarralar oqimi uçun tad-biq qilgan. «P.-e» terminini fanga ingliz fizigi L. Tonks kiritgan (1937). Tok ötkazuvçi modda töldirilgan silindr şaklidagi razryad kame-rasining öqi böylab tok / ötayotganda u vujudga keltiradigan magnit maydo-nining kuç çiziqlari konsentrik aylanalar körinişini oladi (aylanalar tekisligi silindr öqiga perpendikulyar böladi). Ziçligi tokning ziçligiga teng bölgan ötkazuvçi muhitga (moddaga) ta'sir qiladigan elektrodinamik kuç muhitni siqişga intiladi. Vujudga kelgan holat P.-e. deyiladi. P.-e. ni aloxida parallel toklarning magnit tortişişi natijasi deb ham qaraş mumkin. Ötkazuvçi muhitning gazkinetik bosimi magnit si-qişga tösqinlik qiladi. Lekin tok yetarli darajada katta bölganda magnit bosimi gazkinetik bosimdan katta böladi va tok kanalini siqadi, nati-jada P.-e. vujudga keladi.

P.-e. vujudga kelişi uçun muxitdagi qaramaqarşi işorali zaryadlarning konsentratsiyasi taxm. teng bölişi kerak. Fazoviy zaryadlar elektr maydoni bir xil işorali zaryadlar oqimida tokning siqilişiga qarşilik körsatadi. Gaz orqali yetarli darajada katta tok ötganda gaz ikki xil işorali zaryadlangan zarralardan ibo-rat ionlaşgan plazma holatiga ötadi. Bu holda P.-e. plazma şnuri (tok ka-nali) ni razryad hosil bölgan kamera devoridan siqib çiqaradi. Şunday qilib, plazmaning magnit termoizo-lyatsiyasi uçun şaroit yaratiladi. Öz-özidan qisiladigan kuçli razryadlar (pinçlar)ning bu xossasidan boşqariladigan termoyadro sintezi (BTS) da yuqori t-rali plazmani saklab turiş uçun keng foydalaniladi.

P.-e. faqat gaz rayaryadli emas, balki qattiq jismlar plazmasida, ayniqsa, yarimötkazgiçlarning kuçli ğalayonlangan elektron-kovak plazmasida ham vujudga keladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПИНЧ-ЭФФЕКТ (инг. pinch — торайиш, кисилиш) — кучли ток ўтаетган газларда разряднинг торайиши. Бу ҳодисани 1934 й.да америкалик олим У. Беннет газ-разрядли плазмадати за-рядланган тез зарралар оқими учун тад-биқ қилган. «П.-э» терминини фанга инглиз физиги Л. Тонкс киритган (1937). Ток ўтказувчи модда тўлдирилган цилиндр шаклидаги разряд каме-расининг ўқи бўйлаб ток / ўтаётганда у вужудга келтирадиган магнит майдо-нининг куч чизиқлари концентрик айланалар кўринишини олади (айланалар текислиги цилиндр ўқига перпендикуляр бўлади). Зичлиги токнинг зичлигига тенг бўлган ўтказувчи муҳитга (моддага) таъсир қиладиган электродинамик куч муҳитни сиқишга интилади. Вужудга келган ҳолат П.-э. дейилади. П.-э. ни алохида параллел токларнинг магнит тортишиши натижаси деб ҳам қараш мумкин. Ўтказувчи муҳитнинг газкинетик босими магнит си-қишга тўсқинлик қилади. Лекин ток етарли даражада катта бўлганда магнит босими газкинетик босимдан катта бўлади ва ток каналини сиқади, нати-жада П.-э. вужудга келади.

П.-э. вужудга келиши учун мухитдаги қарамақарши ишорали зарядларнинг концентрацияси тахм. тенг бўлиши керак. Фазовий зарядлар электр майдони бир хил ишорали зарядлар оқимида токнинг сиқилишига қаршилик кўрсатади. Газ орқали етарли даражада катта ток ўтганда газ икки хил ишорали зарядланган зарралардан ибо-рат ионлашган плазма ҳолатига ўтади. Бу ҳолда П.-э. плазма шнури (ток ка-нали) ни разряд ҳосил бўлган камера деворидан сиқиб чиқаради. Шундай қилиб, плазманинг магнит термоизо-ляцияси учун шароит яратилади. Ўз-ўзидан қисиладиган кучли разрядлар (пинчлар)нинг бу хоссасидан бошқариладиган термоядро синтези (БТС) да юқори т-рали плазмани саклаб туриш учун кенг фойдаланилади.

П.-э. фақат газ раярядли эмас, балки қаттиқ жисмлар плазмасида, айниқса, яримўтказгичларнинг кучли ғалаёнланган электрон-ковак плазмасида ҳам вужудга келади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.