Pirimqul Qodirov

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 198–200-b. — ziyouz.com

Qodirov Pirimqul (1928.25.10. Tojikiston Respublikasi Şahriston tumani Kengköl qişloği) — yozuvçi, adabiyotşunos olim. Özbekiston xalq yozuvçisi (1988). Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi (1978). Örta Osiyo un-tining şarqşunoslik f-tini (1951) tugatgan. SSSR Yozuvçilar uyuşmasida özbek adabiyoti böyiça maslahatçi (1954—63), Özbekiston FA Til va adabiyot in-tida katta ilmiy xodim (1963 — 83), Özbekiston Respublikasi .Adabiyot, san'at va me'morlik sohasidagi Davlat mukofotlari qömitasi raisi (1989—94).

Dastlabki hikoyasi — «Studentlar» (1951). Şundan keyin Q. yoşlar hayoti haqidagi «Uç ildiz» (1958, roman), mustabid tuzum şaroitida içki erkini yöqotgan, mutelik dardiga giriftor bölgan qahramonlar hayoti aks etgan «Qadrim» (1961) va «Erk» (1968) qissalarini yozgan. Zamonaviy mavzularga bağişlangan bu va b. asarlarida Q. 2-jahon uruşi yillarida keçgan maşaqqatli hayoti faktlari hamda şu davr haqidagi taassurot va muşohadalaridan samarali foydalangan. Zamonaviy mavzularga bağişlangan «Qora közlar» (1966) va «Olmos kamar» (1976) romanlarida Q. ma'naviy-axloqiy masalalar bilan birga voqelikda, xususan, qişloq hayotida mavjud bölgan jiddiy muammolarga jamoatçilik e'tiborini qaratgan.

Şöro mafkurasi 70-y.larda tarixiy mavzuning yoritilişiga qattiq qarşilik körsatganiga qaramay, Q. Abdulla Qodiriy, Oybek, Şayxzoda, Mirkarim Osim an'analarini davom ettirib, «Yulduzli tunlar» (1979) romanini yozdi. Yozuvçi bu asarida özbek xalqi tarixining muxim saxifa.tarilan biri – buyuk şoir va davlat arbobi Zahiriddin Muhammad Bobur siymosiga murojaat etib, uning murakkab va maşaqqatli hayot yölini tarixan haqqoniy gavdalantirib berdi. Keyinçalik uşbu asarning davomi — «Avlodlar dovoni» (1989) romanini naşr etdi. Q. «Yulduzli tunlar» («Bobur») va «Avlodlar dovoni» romanlarida Bobur, Humoyun va Akbarning hayot yölini kuzatiş orqali Boburiylar saltanatining vujudga kelişi va ravnaq topişini yorqin tasvirlaşga erişgan. U uzoq ötmişda va özga mamlakatda röy bergan voqealarni tasvirlaşda öz fantaziyasiga emas, balki özi e'tirof etganidek, «tarix fantaziyasi»ga, ya'ni çindan sodir bölgan voqealarga köproq asoslangan har ikkala asar ham keng kitobxonlar tarafidan samimiy kutib olinganiga qaramasdan, şöro mafkurasi tomonidan keskin tanqid qilinib, muallif ötmişni ideallaştirişda ayblandi.

Paxta yakkahokimligi davrida özbek xalqi boşiga tuşgan jabru jafolar özbek adabiyotida ilk bor «Meros» (1974) qissasida öz ifodasini topdi. Q. şu davrda qissa janrida samarali ijod qilib, bolalar va yoşlar hayotidan olingan «Akramning sarguzaştlari» (1974), «Yayra institutga kirmoqçi» (1979), şuningdek, ma'naviy-axloqiy masalalarga bağişlangan «Najot» («Baxillar va botirlar», 1980) qissalarini ham e'lon qildi. «Ona loçin nidosi» (2000) romanida 15-a.dagi Movarounnahrning ijtimoiy-madaniy va ma'naviy hayoti keng aks ettirilgan. Yozuvçi sönggi yillarda «Qalb közlari (badialar, öylar. esdaliklar)» (2001) kitobini çop etib, şu yönalişdagi yangi badia-(esse)lar ustida iş olib bormoqda.

Q. adabiyotşunos olim sifatida özbek tili va adabiyotining ilmiy-nazariy masalalari bilan şuğullanib, «Til va dil» (1972), «Xalq tili va realistik proza» (1973), «Til va el» (2005) risolalarini hamda 2 j.li «Adabiyot nazariyasi» uçun «Adabiy asarning tili» va «Adabiy jarayon» boblarini yozdi.

Q.ning «Qadrim» qissasi asosida «Sening izlaring» (rej. R.Botirov) baliiy filmi, «Yulduzli tunlar» romani va «Jon şirin» hikoyasi asosida köp seriyali videofilmlar (rej. M.Yusupov) suratga olingan. Uning «Bobur» pyesasi (rej. B. Yöldoşev) uzoq yillar mobaynida hozirgi Özbek milliy akademik drama teatrida, «Insof» pyesasi esa viloyat teatrlari sahnalarida qöyilgan. Asarlari rus, ukrain, hind, urdu, turk, uyğur, qozoq, qirğiz va turk-man tillarida naşr etilgan.

Özbekiston Oliy Kengaşi (Madaniyat va madaniy meros qömitasi raisi; 1991—95), Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi (Fan, ta'lim, madaniyat va sport masalalari qömitasi raisi örinbosari; 1997— 2000) deputati.

Hamza nomidagi Özbekiston davlat mukofoti laureati (1981), «Şuhrat» medali (1994) va «El-yurt hurmati» (1998) ordeni bilan mukofotlangan.

As: Saylanma, 1—3-j.lar, T., 1987— 89; Ona loçin nidosi, T., 2001; Qalb közlari, T., 2001; Til va el, T., 2005.

Ad.: Şermuhamedov P., Pirimqul Qodirov, T., 1983; Karimova Yu., Erk jozibasi, Jizzax, 2004.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОДИРОВ Пиримқул (1928.25.10. Тожикистон Республикаси Шаҳристон тумани Кенгкўл қишлоғи) — ёзувчи, адабиётшунос олим. Ўзбекистон халқ ёзувчиси (1988). Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими (1978). Ўрта Осиё ун-тининг шарқшунослик ф-тини (1951) тугатган. СССР Ёзувчилар уюшмасида ўзбек адабиёти бўйича маслаҳатчи (1954—63), Ўзбекистон ФА Тил ва адабиёт ин-тида катта илмий ходим (1963 — 83), Ўзбекистон Республикаси .Адабиёт, санъат ва меъморлик соҳасидаги Давлат мукофотлари қўмитаси раиси (1989—94).

Дастлабки ҳикояси — «Студентлар» (1951). Шундан кейин Қ. ёшлар ҳаёти ҳақидаги «Уч илдиз» (1958, роман), мустабид тузум шароитида ички эркини йўқотган, мутелик дардига гирифтор бўлган қаҳрамонлар ҳаёти акс этган «Қадрим» (1961) ва «Эрк» (1968) қиссаларини ёзган. Замонавий мавзуларга бағишланган бу ва б. асарларида Қ. 2-жаҳон уруши йилларида кечган машаққатли ҳаёти фактлари ҳамда шу давр ҳақидаги таассурот ва мушоҳадаларидан самарали фойдаланган. Замонавий мавзуларга бағишланган «Қора кўзлар» (1966) ва «Олмос камар» (1976) романларида Қ. маънавий-ахлоқий масалалар билан бирга воқеликда, хусусан, қишлоқ ҳаётида мавжуд бўлган жиддий муаммоларга жамоатчилик эътиборини қаратган.

Шўро мафкураси 70-й.ларда тарихий мавзунинг ёритилишига қаттиқ қаршилик кўрсатганига қарамай, Қ. Абдулла Қодирий, Ойбек, Шайхзода, Миркарим Осим анъаналарини давом эттириб, «Юлдузли тунлар» (1979) романини ёзди. Ёзувчи бу асарида ўзбек халқи тарихининг мухим сахифа.тарилан бири – буюк шоир ва давлат арбоби Заҳириддин Муҳаммад Бобур сиймосига мурожаат этиб, унинг мураккаб ва машаққатли ҳаёт йўлини тарихан ҳаққоний гавдалантириб берди. Кейинчалик ушбу асарнинг давоми — «Авлодлар довони» (1989) романини нашр этди. Қ. «Юлдузли тунлар» («Бобур») ва «Авлодлар довони» романларида Бобур, Ҳумоюн ва Акбарнинг ҳаёт йўлини кузатиш орқали Бобурийлар салтанатининг вужудга келиши ва равнақ топишини ёрқин тасвирлашга эришган. У узоқ ўтмишда ва ўзга мамлакатда рўй берган воқеаларни тасвирлашда ўз фантазиясига эмас, балки ўзи эътироф этганидек, «тарих фантазияси»га, яъни чиндан содир бўлган воқеаларга кўпроқ асосланган ҳар иккала асар ҳам кенг китобхонлар тарафидан самимий кутиб олинганига қарамасдан, шўро мафкураси томонидан кескин танқид қилиниб, муаллиф ўтмишни идеаллаштиришда айбланди.

Пахта яккаҳокимлиги даврида ўзбек халқи бошига тушган жабру жафолар ўзбек адабиётида илк бор «Мерос» (1974) қиссасида ўз ифодасини топди. Қ. шу даврда қисса жанрида самарали ижод қилиб, болалар ва ёшлар ҳаётидан олинган «Акрамнинг саргузаштлари» (1974), «Яйра институтга кирмоқчи» (1979), шунингдек, маънавий-ахлоқий масалаларга бағишланган «Нажот» («Бахиллар ва ботирлар», 1980) қиссаларини ҳам эълон қилди. «Она лочин нидоси» (2000) романида 15-а.даги Мовароуннаҳрнинг ижтимоий-маданий ва маънавий ҳаёти кенг акс эттирилган. Ёзувчи сўнгги йилларда «Қалб кўзлари (бадиалар, ўйлар. эсдаликлар)» (2001) китобини чоп этиб, шу йўналишдаги янги бадиа-(эссе)лар устида иш олиб бормоқда.

Қ. адабиётшунос олим сифатида ўзбек тили ва адабиётининг илмий-назарий масалалари билан шуғулланиб, «Тил ва дил» (1972), «Халқ тили ва реалистик проза» (1973), «Тил ва эл» (2005) рисолаларини ҳамда 2 ж.ли «Адабиёт назарияси» учун «Адабий асарнинг тили» ва «Адабий жараён» бобларини ёзди.

Қ.нинг «Қадрим» қиссаси асосида «Сенинг изларинг» (реж. Р.Ботиров) балиий фильми, «Юлдузли тунлар» романи ва «Жон ширин» ҳикояси асосида кўп серияли видеофильмлар (реж. М.Юсупов) суратга олинган. Унинг «Бобур» пьесаси (реж. Б. Йўлдошев) узоқ йиллар мобайнида ҳозирги Ўзбек миллий академик драма театрида, «Инсоф» пьесаси эса вилоят театрлари саҳналарида қўйилган. Асарлари рус, украин, ҳинд, урду, турк, уйғур, қозоқ, қирғиз ва турк-ман тилларида нашр этилган.

Ўзбекистон Олий Кенгаши (Маданият ва маданий мерос қўмитаси раиси; 1991—95), Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси (Фан, таълим, маданият ва спорт масалалари қўмитаси раиси ўринбосари; 1997— 2000) депутати.

Ҳамза номидаги Ўзбекистон давлат мукофоти лауреати (1981), «Шуҳрат» медали (1994) ва «Эл-юрт ҳурмати» (1998) ордени билан мукофотланган.

Ас: Сайланма, 1—3-ж.лар, Т., 1987— 89; Она лочин нидоси, Т., 2001; Қалб кўзлари, Т., 2001; Тил ва эл, Т., 2005.

Ад.: Шермуҳамедов П., Пиримқул Қодиров, Т., 1983; Каримова Ю., Эрк жозибаси, Жиззах, 2004.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.