Piroelektr
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 230-b. — ziyouz.com
Piroelektr (yun. rug — olov va elektr) — kristall dielektriklar qizdirilganda yoki sovitil ganda ularning sirtida elektr zaryadlari hosil bölişi. Qizdirilganda ularning bir uçi musbat zaryadlansa, sovitilganda manfiy, ikkinçi uçi esa teskari işorada zaryadlanadi. Piroelektrik (kristall dielektrik) sirtida zaryadlar hosil bölişi kristall qizdirilganda uning içida spontan (öz-özidan hosil böladigan) qutblanişning özgarişiga, zaryadlaniş intensivligi t-ra özgarişiga boğliq. P. xususiyatli kristallar pyezoelektr xususiya-tiga ham ega böladi. Şuning uçun t-ra notekis özgarganida kristall deformatsiyalanadi, deformatsiyalaniş esa, öz navbatida, pyezoelektr tabiatli «ikkilamçi» qutblanişni yuzaga kel-tiradi va u P. tabiatli «birlamçi» qutblanişga qöşiladi. Bu esa sof P. effektini kuzatişga xalaqit beradi. Demak, kristall deformatsiyalanmagan yoki deformatsiyasi doimiy turgan holdagina sof P. effektini kuzatiş mumkin. P. kristallarda elektrokalorik effekt deb yuritiladigan teskari effekt ham kuzatiladi. Bu effekt özga-ruvçan elektr maydoniga joylaştirilgan kristall t-rasining özgarişidan iborat. P. effektidan amadda in-fraqizil nurlanişni topişda foydalaniş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПИРОЭЛЕКТР (юн. руг — олов ва электр) — кристалл диэлектриклар қиздирилганда ёки совитил ганда уларнинг сиртида электр зарядлари ҳосил бўлиши. Қиздирилганда уларнинг бир учи мусбат зарядланса, совитилганда манфий, иккинчи учи эса тескари ишорада зарядланади. Пироэлектрик (кристалл диэлектрик) сиртида зарядлар ҳосил бўлиши кристалл қиздирилганда унинг ичида спонтан (ўз-ўзидан ҳосил бўладиган) қутбланишнинг ўзгаришига, зарядланиш интенсивлиги т-ра ўзгаришига боғлиқ. П. хусусиятли кристаллар пьезоэлектр хусусия-тига ҳам эга бўлади. Шунинг учун т-ра нотекис ўзгарганида кристалл деформацияланади, деформацияланиш эса, ўз навбатида, пьезоэлектр табиатли «иккиламчи» қутбланишни юзага кел-тиради ва у П. табиатли «бирламчи» қутбланишга қўшилади. Бу эса соф П. эффектини кузатишга халақит беради. Демак, кристалл деформацияланмаган ёки деформацияси доимий турган ҳолдагина соф П. эффектини кузатиш мумкин. П. кристалларда электрокалорик эффект деб юритиладиган тескари эффект ҳам кузатилади. Бу эффект ўзга-рувчан электр майдонига жойлаштирилган кристалл т-расининг ўзгаришидан иборат. П. эффектидан амадда ин-фрақизил нурланишни топишда фойдаланиш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.