Pirotexnika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 229-b. — ziyouz.com
Pirotexnika (yun. rug - olov va texnika) — portlovçi va yonuvçi aralaşmalar tayyorlaş hamda ularni amalda qöllaş b-n şugullanadigan texnika tarmoği. Harbiy maqsadlarda, sanoatda, q.x.da, bayramlarda muşakbozlikda qöllanadigan moddalar b-n şuğullanuvçi turlari bor.
Harbiy maqsadlarda yorituvçi pirotexnik tarkib (PT)lar, signal, yondiruvçi, yoruğ iz qoldiruvçi, tugun hosil qiluvçi PT lar qöllaniladi. PT dan jang maydonida snaryadlar, bombaning portlaşi kabi sun'iy portlaşlarni hosil qilişda ham foydalaniladi. Sanoatda relslar, trubalar, elektr simlar, turli qotişmalar i.ç. da termit PT dan foydalaniladi. Gugurt i.ç.da işlatiladigan tarkiblar ham PTning bir turi hisoblanadi. Signal PT laridan transportda, kinoga oliş, muşaklar tayyorlaş va b.da foydalaniladi. Q.x. ösimliklarni zararkunandalardan saqlaş, xöl mevalar saqlanadigan omborlar va vino boçkalarini dezinfeksiya qilişda PT işlatiladi.
Köpçilik PTlarning asosini oksidlovçining yonilği b-n ikkilamçi aralaşmasi taşkil etadi; bunda yonil-ği qisman oksidlovçidagi, qisman havodagi kislorod hisobiga yonadi. PT da nitratlar va perxlorlarat, metall oksidlari (Fe3O4, MnO2 va b.) oksidlovçi vazifasini bajaradi.
Yuqori t-rali PT da yonuvçi aralaşma sifatida Mg, A1 va ularning qotişmalari, kamdan-kam Ti va Zr dan; tutun hosil qiluvçi aralaşmada esa, asosan, organik moddalardan foydalaniladi.
PT yonganda ajraladigan issiqlik 1,2-8,4 MJ/kg (300-2000 kkal/kg), yoniş t-rasi 400—3500°, yoniş tezligi 0,5—20 mm/s.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПИРОТЕХНИКА (юн. руг - олов ва техника) — портловчи ва ёнувчи аралашмалар тайёрлаш ҳамда уларни амалда қўллаш б-н шугулланадиган техника тармоғи. Ҳарбий мақсадларда, саноатда, қ.х.да, байрамларда мушакбозликда қўлланадиган моддалар б-н шуғулланувчи турлари бор.
Ҳарбий мақсадларда ёритувчи пиротехник таркиб (ПТ)лар, сигнал, ёндирувчи, ёруғ из қолдирувчи, тугун ҳосил қилувчи ПТ лар қўлланилади. ПТ дан жанг майдонида снарядлар, бомбанинг портлаши каби сунъий портлашларни ҳосил қилишда ҳам фойдаланилади. Саноатда рельслар, трубалар, электр симлар, турли қотишмалар и.ч. да термит ПТ дан фойдаланилади. Гугурт и.ч.да ишлатиладиган таркиблар ҳам ПТнинг бир тури ҳисобланади. Сигнал ПТ ларидан транспортда, кинога олиш, мушаклар тайёрлаш ва б.да фойдаланилади. Қ.х. ўсимликларни зараркунандалардан сақлаш, хўл мевалар сақланадиган омборлар ва вино бочкаларини дезинфекция қилишда ПТ ишлатилади.
Кўпчилик ПТларнинг асосини оксидловчининг ёнилғи б-н иккиламчи аралашмаси ташкил этади; бунда ёнил-ғи қисман оксидловчидаги, қисман ҳаводаги кислород ҳисобига ёнади. ПТ да нитратлар ва перхлорларат, металл оксидлари (Fe3O4, MnO2 ва б.) оксидловчи вазифасини бажаради.
Юқори т-рали ПТ да ёнувчи аралашма сифатида Mg, A1 ва уларнинг қотишмалари, камдан-кам Ti ва Zr дан; тутун ҳосил қилувчи аралашмада эса, асосан, органик моддалардан фойдаланилади.
ПТ ёнганда ажраладиган иссиқлик 1,2-8,4 МЖ/кг (300-2000 ккал/кг), ёниш т-раси 400—3500°, ёниш тезлиги 0,5—20 мм/с.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.