Pirrotin
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 230–231-b. — ziyouz.com
Pirrotin (yun. pyrrotes — çöğday qizil yoki quyuq sariq), magnit kolçedani — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Tarkibi Ğe, KS. Qöşimça sifatida Ni, Co böladi, hamda qat-tiq qorişmalari (xalkopirrotinlar) uçraydi. Geksagonal yoki monoklin singoniyali kristallari kam uçraydi, odatda, yaxlit massa yoki xol-xol donalar şaklida böladi. Rangi töq sariq, qiz-dirilganda qönğir tusga kiradi, me-talldek yaltiroq, mört. Strukturasi nuqsonli, çunki oktaedr böşliqlarning hammasi ham Ğe b-n töldirilmagan. Qat-tikligi 3,5—4,5; ziçligi 4580—4700 kg/ m3. Magnit xossasi tarkibiga qarab özga-radi: S kam bölgan triolit va geksagonal P. — antiferromagnetiklar, S köp bölgan monoklin P. — ferromagnetik (Kyuri nuqtasi 300—320°S). P.ning ay-rim minerallari paramagnetizm (magnit anizotropiyasi) xususiyatiga ega. P. qaynoq aralaşmalardan vujudga keladi. Turli genetik tiplarda va endogen konlarda tarqalgan: asosli magmatik jinslarda sulfat uyumlari (mis-nikel sulfidlar) orasida, kontakt-metasomatik konlarda xalkopirit, pirit, kassiterit, şeyelit, kalsit, kvars b-n, gidrotermal konlarda sfalerit, galenit, xalkopirit, kassiterit, arsenopirit b-n, çökindi jinslar orasida siderit b-n birga uçraydi. Oksidlaniş zonasida pirit, markazit va qönğir te-mirtoşlarga aylanadi. P. ru-dalarida boşqa foydali komponentlar bölmasa, kam foydalaniladi, ular oltingugurt, temir, sulfat kislota olişda xom aşyo sifatida işlatiladi, nikelli P. nikel oliş uçun foydalaniladi. P. Özbekistonda dastlab Samarqand viloyatida (1891), söngra Çatqol-Qurama toğlarida, Özbekiston ğarbi va janubida va b. joylarda topilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПИРРОТИН (юн. pyrrotes — чўғдай қизил ёки қуюқ сариқ), магнит колчедани — сульфидлар синфига мансуб минерал. Таркиби Ғе, KS. Қўшимча сифатида Ni, Co бўлади, ҳамда қат-тиқ қоришмалари (халькопирротинлар) учрайди. Гексагонал ёки моноклин сингонияли кристаллари кам учрайди, одатда, яхлит масса ёки хол-хол доналар шаклида бўлади. Ранги тўқ сариқ, қиз-дирилганда қўнғир тусга киради, ме-таллдек ялтироқ, мўрт. Структураси нуқсонли, чунки октаэдр бўшлиқларнинг ҳаммаси ҳам Ғе б-н тўлдирилмаган. Қат-тиклиги 3,5—4,5; зичлиги 4580—4700 кг/ м3. Магнит хоссаси таркибига қараб ўзга-ради: S кам бўлган триолит ва гексагонал П. — антиферромагнетиклар, S кўп бўлган моноклин П. — ферромагнетик (Кюри нуқтаси 300—320°С). П.нинг ай-рим минераллари парамагнетизм (магнит анизотропияси) хусусиятига эга. П. қайноқ аралашмалардан вужудга келади. Турли генетик типларда ва эндоген конларда тарқалган: асосли магматик жинсларда сульфат уюмлари (мис-никель сульфидлар) орасида, контакт-метасоматик конларда халькопирит, пирит, касситерит, шеелит, кальцит, кварц б-н, гидротермал конларда сфалерит, галенит, халькопирит, касситерит, арсенопирит б-н, чўкинди жинслар орасида сидерит б-н бирга учрайди. Оксидланиш зонасида пирит, марказит ва қўнғир те-миртошларга айланади. П. ру-даларида бошқа фойдали компонентлар бўлмаса, кам фойдаланилади, улар олтингугурт, темир, сульфат кислота олишда хом ашё сифатида ишлатилади, никелли П. никель олиш учун фойдаланилади. П. Ўзбекистонда дастлаб Самарқанд вилоятида (1891), сўнгра Чатқол-Қурама тоғларида, Ўзбекистон ғарби ва жанубида ва б. жойларда топилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.