Pista

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235-b. — ziyouz.com

Pista (Pistacia), xandon pista — pistadoşlar oilasiga mansub buta yoki daraxtlar turkumi, yonğoqmevali daraxt. 300 yilgaça yaşaydi. 20 dan ortiq turi bor. Jan. Yevropa, Ğarbiy, Örta va Şar-qiy Osiyoda, Şim., Şarqiy Afrika va Markaziy Amerikada ösadi. Örta Osiyoda yovvoyi hodda ösadigan çin P. (P. vera) va tömtoq bargli P. (P. mutica) turlari bor. Böyi 2,5—10 m, şox-şabbasi tarqoq, 10—12 m kenglikda. P. ikki uyli ösimlik, —40° sovuqqa çidaydi. Apr.—may boşlarida dastlab erkak, söngra urğoçi daraxtlari gullaydi, guli murakkab rövaksimon töpguldan iborat, şamol yordamida çangalanadi. Mevasi bir uruğli danak (pista). Pistasi avg.— sent. pişadi. Qobiği yupqa, qattiq, yetilganda ba'zan uçidan yoriladi. Mağzi yaşil, mazali, tarkibida 63% gaça moy, 22% oqsil, 7% gaça uglevodlar, V guruhi vitaminlari, A provitamini bor; asosan, qovurilgan holda yeyiladi, qandolatçilikda işlatiladi. P. lalmi yerlarda 10—12, suğorma yerlarda 7—8-yili hosilga kiradi. Yovvoyi holdagilari 15 kg gaça, payvand qilingan 8—10-yillik daraxtlari 30—45 kg meva beradi. P. barglarida paydo böladigan ğudda-bujğ-unlarda tannid (30—40%), böyoq mod-dalari bor. P. Qurğoqçilikka çidamli. Uruğidan va payvandlab, baçkisidan parxiş qilib köpaytiriladi. P. yoğoçi duradgorlikda qadrlanadi. Özbekistonda P. ni ekib östiriş işlari 1937 y.dan Bobotoğ (Surxondaryo viloyati) toğlarida boşlangan, Kattaqörğon suv ombori atroflarida 2 ming ga dan ortiq P.zorlar taşkil etilgan. Respublikada uruğidan ekib östirilgan P. zorlarning umumiy maydoni 80 ming ga dan köproq (2003). Özbekiston örmonçilik i.t. in-tida, P.ning 6 navi yara-tilgan, 30 dan ortiq P. navlari kolleksiyasi barpo etilgan.

Asosiy zararkunandalari: P. qurti va P. qalqondori.

Ad.: Popov K.P., Fistaşka v Sredney Azii, Aşxabad, 1979.

Abduşukur Xonazarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПИСТА (Pistacia), хандон писта — пистадошлар оиласига мансуб бута ёки дарахтлар туркуми, ёнғоқмевали дарахт. 300 йилгача яшайди. 20 дан ортиқ тури бор. Жан. Европа, Ғарбий, Ўрта ва Шар-қий Осиёда, Шим., Шарқий Африка ва Марказий Америкада ўсади. Ўрта Осиёда ёввойи ҳодда ўсадиган чин П. (P. vera) ва тўмтоқ баргли П. (P. mutica) турлари бор. Бўйи 2,5—10 м, шох-шаббаси тарқоқ, 10—12 м кенгликда. П. икки уйли ўсимлик, —40° совуққа чидайди. Апр.—май бошларида дастлаб эркак, сўнгра урғочи дарахтлари гуллайди, гули мураккаб рўваксимон тўпгулдан иборат, шамол ёрдамида чангаланади. Меваси бир уруғли данак (писта). Пистаси авг.— сент. пишади. Қобиғи юпқа, қаттиқ, етилганда баъзан учидан ёрилади. Мағзи яшил, мазали, таркибида 63% гача мой, 22% оқсил, 7% гача углеводлар, В гуруҳи витаминлари, А провитамини бор; асосан, қовурилган ҳолда ейилади, қандолатчиликда ишлатилади. П. лалми ерларда 10—12, суғорма ерларда 7—8-йили ҳосилга киради. Ёввойи ҳолдагилари 15 кг гача, пайванд қилинган 8—10-йиллик дарахтлари 30—45 кг мева беради. П. баргларида пайдо бўладиган ғудда-бужғ-унларда таннид (30—40%), бўёқ мод-далари бор. П. Қурғоқчиликка чидамли. Уруғидан ва пайвандлаб, бачкисидан пархиш қилиб кўпайтирилади. П. ёғочи дурадгорликда қадрланади. Ўзбекистонда П. ни экиб ўстириш ишлари 1937 й.дан Боботоғ (Сурхондарё вилояти) тоғларида бошланган, Каттақўрғон сув омбори атрофларида 2 минг га дан ортиқ П.зорлар ташкил этилган. Республикада уруғидан экиб ўстирилган П. зорларнинг умумий майдони 80 минг га дан кўпроқ (2003). Ўзбекистон ўрмончилик и.т. ин-тида, П.нинг 6 нави яра-тилган, 30 дан ортиқ П. навлари коллекцияси барпо этилган.

Асосий зараркунандалари: П. қурти ва П. қалқондори.

Ад.: Попов К.П., Фисташка в Средней Азии, Ашхабад, 1979.

Абдушукур Хоназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.