Piyoda askarlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 206–207-b. — ziyouz.com
Piyoda askarlar — quruklikdagi qöşin turi. Umumqöşin janglarida duşmanga zarba beriş va uning hududlarini zabt etişga möljallangan. Har qanday ob-havo şaroitida, qaysi fasl bölişidan qat'i nazar, uzoq muddat davomida harbiy harakatlar olib boruvçi P.a. eng qad. qöşin turidan biri hisoblanadi. Misr, Yunoniston, Rim kabi quldorlik davlatlarida P.a. asosiy qöşin turi bölgan. Ayni çoğda qad. Şarq mamlakatlari (Ossuriya, Eron), Makedoniyada otliq askarlardan tuzilgan qöşin turi yetakçilik qilgan. Turk xoqonligi, Somoniylar, Xorazmşohlar, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Ğaznaviylar, Çingiziylar qöşinida harbiy kuçlarning asosini suvoriylar taşkil etgan. Çingizxon qöşini zabt etgan mamlakatlar aholisidan majburiy tartibda tuzilgan haşarnp hisobga olmaganda, P.a.ga ega bölmagan. Amir Temur qöşinida qal'a, qörğon, hisorlarni muhofaza qilişda faoliyat körsa-tuvçi P.a. mavjud bölgan.
6—7-a.larda Ğarbiy Yevropada P. a. köngilli laşkarlardan tuzilgan. P.a. oğir hamda yengil turlarga bölingan. Oğir P.a. erkin va mulkdor şaxslardan taşkil topgan. Ular nayza, qiliç, qalqon, zirh (sovut), dubulğa b-n qurollangan. Muhofaza anjomining oğirligi 30 kg atrofida bölgan. Yengil P.a. jumlasiga yoyandozlar, nayzadorlar va palahmonçilar kiritilgan. Bu P.a. tu-riga, asosan, oddiy xalq vakillari jalb qilingan va ular yoy, palahmon, yengil nayza va kalta nayza b-n ta'minlangan. 8—9-a.larda yirik davlatlarning tarkib topişi tufayli harbiy xizmat zodagonlarning imtiyoziga aylangan. Natijada erkin hunarmand va dehqonlardan tuzilgan avvalgi laşkarlar örnini ritsarlar egallagan. Ğarbiy Yevropada otliq askaryaarttt vujudga kelişi P.a.ning rolini ma'lum dara-jada pasaytirdi. Şarqiy Yevropa davlatlarida esa P.a. otliq askarlar qatori öz mavqeini saklab qoldi.
16— 17-a.larda Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida doimiy yollanma armiyalar taşkil topgan bölib, P.a. qöşinning 1,5, ba'zan 2/3 qismini taşkil etgan. Şu paytda 8—12 va undan ortiq rotalardan iborat P.a. polklari tuzilgan, söngra 2—4 rotadan iborat batalon vujudga kelgan. 18-a. boşlariga kelib qöşinlar miqdorini ortişi sababli Fransiya, Rossiya va b. Yevropa davlatlarida P. a.dan tuzilgan diviziya şakllangan. 19-a. boşlarida esa P.a. korpuslari paydo bölgan. Birinçi jaxrn uruşi (1914—18) boşlarida yirik davlatlarning armiyasida P.a. diviziyasi 16—21 ming askardan iborat etib tuzilgan. Diviziya tarkibida P.a.dan taşqari töpçilar, otlikdar va sapyorlar bölinmasi ham kirgan. P.a. korpusida 43—48 ming askar bölib, u 2—3 P.a. va otliq askarlar diviziyasi yoki briga-dasidan iborat edi.
Ikkinçi jahon uruşi (1939—45) da artilleriya, aviatsiya va h.k. harbiy kuçlar turlarining roli ortişiga karamay barça armiyalarda ham P.a. köpçilikni taşkil qildi. Uruşdan keyin yirik davlatlarning qurolli kuçlaridagi P.a.ning töliq motorlaştirilişi va mexanizatsiyalaştirilişi, şuningdek, jangovar bronetexnika va eng yangi qurollar b-n ta'minlanişi uning jangovar salohiyati va yovga zarba beriş qudratini yanada oşirdi. 1957 y.da sobiq sovet qurolli kuçlari tarkibidagi öqçi va mexanizatsiyalaşgan diviziyalar qöşilib, motoöqçi divi-ziyalar yuzaga keldi. P.a. örniga yangi qöşin turi — motoöqçi qöşinlar paydo böldi. AQŞ hamda Buyuk Britaniya, Fransiya, Ispaniya singari NATO tarkibidagi qator davlatlarning qurolli kuçlarida P.a. muntazam, motorlaştirilgan va havo desanti kabi turlarga taqsimlanadi.
Özbekiston Qurolli Kuçlarida P.a. quruklikdagi qöşinlarning asosini taşkil qiladi. Quruklikdagi qöşinlar Qurolli Kuçlarning eng köp sonli turi bölib, boşqa qöşin turlarining birgalikdagi harakati b-n tajo-vuzni qaytariş, zarur bölganda esa duşmanni tormor qilişni hal etiş uçun möljallangan.
Ad.: Razin Ye.A., Istoriya voyennogo iskusstva, t. 1-3, M., 1955-1961.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПИЁДА АСКАРЛАР — қурукликдаги қўшин тури. Умумқўшин жангларида душманга зарба бериш ва унинг ҳудудларини забт этишга мўлжалланган. Ҳар қандай об-ҳаво шароитида, қайси фасл бўлишидан қатъи назар, узоқ муддат давомида ҳарбий ҳаракатлар олиб борувчи П.а. энг қад. қўшин туридан бири ҳисобланади. Миср, Юнонистон, Рим каби қулдорлик давлатларида П.а. асосий қўшин тури бўлган. Айни чоғда қад. Шарқ мамлакатлари (Оссурия, Эрон), Македонияда отлиқ аскарлардан тузилган қўшин тури етакчилик қилган. Турк хоқонлиги, Сомонийлар, Хоразмшоҳлар, Қорахонийлар, Салжуқийлар, Ғазнавийлар, Чингизийлар қўшинида ҳарбий кучларнинг асосини суворийлар ташкил этган. Чингизхон қўшини забт этган мамлакатлар аҳолисидан мажбурий тартибда тузилган ҳашарнп ҳисобга олмаганда, П.а.га эга бўлмаган. Амир Темур қўшинида қалъа, қўрғон, ҳисорларни муҳофаза қилишда фаолият кўрса-тувчи П.а. мавжуд бўлган.
6—7-а.ларда Ғарбий Европада П. а. кўнгилли лашкарлардан тузилган. П.а. оғир ҳамда енгил турларга бўлинган. Оғир П.а. эркин ва мулкдор шахслардан ташкил топган. Улар найза, қилич, қалқон, зирҳ (совут), дубулға б-н қуролланган. Муҳофаза анжомининг оғирлиги 30 кг атрофида бўлган. Енгил П.а. жумласига ёйандозлар, найзадорлар ва палаҳмончилар киритилган. Бу П.а. ту-рига, асосан, оддий халқ вакиллари жалб қилинган ва улар ёй, палаҳмон, енгил найза ва калта найза б-н таъминланган. 8—9-а.ларда йирик давлатларнинг таркиб топиши туфайли ҳарбий хизмат зодагонларнинг имтиёзига айланган. Натижада эркин ҳунарманд ва деҳқонлардан тузилган аввалги лашкарлар ўрнини рицарлар эгаллаган. Ғарбий Европада отлиқ аскаряарттт вужудга келиши П.а.нинг ролини маълум дара-жада пасайтирди. Шарқий Европа давлатларида эса П.а. отлиқ аскарлар қатори ўз мавқеини саклаб қолди.
16— 17-а.ларда Ғарбий Европа мамлакатларида доимий ёлланма армиялар ташкил топган бўлиб, П.а. қўшиннинг 1,5, баъзан 2/3 қисмини ташкил этган. Шу пайтда 8—12 ва ундан ортиқ роталардан иборат П.а. полклари тузилган, сўнгра 2—4 ротадан иборат батальон вужудга келган. 18-а. бошларига келиб қўшинлар миқдорини ортиши сабабли Франция, Россия ва б. Европа давлатларида П. а.дан тузилган дивизия шаклланган. 19-а. бошларида эса П.а. корпуслари пайдо бўлган. Биринчи жахрн уруши (1914—18) бошларида йирик давлатларнинг армиясида П.а. дивизияси 16—21 минг аскардан иборат этиб тузилган. Дивизия таркибида П.а.дан ташқари тўпчилар, отликдар ва сапёрлар бўлинмаси ҳам кирган. П.а. корпусида 43—48 минг аскар бўлиб, у 2—3 П.а. ва отлиқ аскарлар дивизияси ёки брига-дасидан иборат эди.
Иккинчи жаҳон уруши (1939—45) да артиллерия, авиация ва ҳ.к. ҳарбий кучлар турларининг роли ортишига карамай барча армияларда ҳам П.а. кўпчиликни ташкил қилди. Урушдан кейин йирик давлатларнинг қуролли кучларидаги П.а.нинг тўлиқ моторлаштирилиши ва механизациялаштирилиши, шунингдек, жанговар бронетехника ва энг янги қуроллар б-н таъминланиши унинг жанговар салоҳияти ва ёвга зарба бериш қудратини янада оширди. 1957 й.да собиқ совет қуролли кучлари таркибидаги ўқчи ва механизациялашган дивизиялар қўшилиб, мотоўқчи диви-зиялар юзага келди. П.а. ўрнига янги қўшин тури — мотоўқчи қўшинлар пайдо бўлди. АҚШ ҳамда Буюк Британия, Франция, Испания сингари НАТО таркибидаги қатор давлатларнинг қуролли кучларида П.а. мунтазам, моторлаштирилган ва ҳаво десанти каби турларга тақсимланади.
Ўзбекистон Қуролли Кучларида П.а. қурукликдаги қўшинларнинг асосини ташкил қилади. Қурукликдаги қўшинлар Қуролли Кучларнинг энг кўп сонли тури бўлиб, бошқа қўшин турларининг биргаликдаги ҳаракати б-н тажо-вузни қайтариш, зарур бўлганда эса душманни тормор қилишни ҳал этиш учун мўлжалланган.
Ад.: Разин Е.А., История военного искусства, т. 1-3, М., 1955-1961.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.