Plakat

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 247–248-b. — ziyouz.com

Plakat (nem. Plakat, frans. placard — e'lon, afişa) — grafika turi; katta varaqqa işlangan tasviriy san'at asari. Qisqa matn ilova qilinadi; taşviqot, reklama, informatsiya va öquvta'lim maqsadlariga xizmat qiladi. Zamonaviy P., odatda, rassom yaratgan asl nusxadan bosmaxonada köpaytiriladi. Olisdan közga yaqqol taşlanişi, öta ta'sirçanligi, ommabopligi, tasvirining kinoyalarga boyligi, xammabop ramzlar işlatilişi, turli hajmdagi şakllarni qiyoslaş, umumlaşma tasviriy şakllardan foydalaniş kabi öziga xos badiiy vositalari b-n boşqa axborat manbalaridan farqqiladi. Bunda şrift va matnning joylanişi, şartli ranglar (yorqin bezaklar) qöllanilişi muxim rol öynaydy. Tasviriy vosita sifatida ba'zan fotografiya (mustaqil tarzda yoki rasm, rang-tasvir b-n) işlatiladi.

19-a. 2yarmidan Ğarbiy Yevropada reklama körinişidagi P. yuzaga kelgan. Bungaça katta hajmdagi taşviqiy gravyura ba'zan P. deb atalgan. P. ijtimoiy- siyosiy hayot, xalq xöjaligi, madaniy vazifalar b-n boğliq xrlda rivojlandi. 1900-y.lar boşlarida siyosiy P. yuzaga keldi, demokratik harakat va tinçlik uçun kuraş soha-sida katta yutuklarga erişildi. 1910 y.dan kitob-jur. grafikasidan uzokdaşib, dastgoh grafikasiga yakinlaşgan P. rangtasvir, grafika, foto san'ati b-n köproq boğlandi. 20-a. da P. taşvi-qotning jangovar quroliga aylandi. 2-jahon uruşi yillarida öta ta'sirçan vositaga aylangan bölsa, hoz. kunda tinçlik uçun kuraşda, jamiyat hayotida uç-rab turadigan kamçiliklarni bartaraf etişda va b.da muxim rol öynamoqda.

Özbekistonda P. 19-a. oxiri 20- a. boşlarida paydo böldi, 20-a. 20-y. laridan keng tarqaldi. Dastlabki yillarda asosan qölda işlangan va köpaytirilgan P. va hajviy rasmlar keng qöllanilgan. Bosma P. 1923— 24-y. lardan çop etila boşlandi. Usta Nabi Hafizov, M.Kurzin, V.Ufimsev, V. Kaydalov va b. samarali ijod qildi. 2-jahon uruşi yillarida P. yetakçi örinni egalladi. P.çirassomlar uyuşmasi tuzildi, ÖzTAG oynasi taşkil etildi (1941). P.da sönggi yangiliklar va muhim voqealar öz ak-sini topdi. 60— 80-y.larda A.Balkanov, V.M.Gromiko, F.Kagarov, V.Yevenko, T.Tkaçev va b. rassomlarning tinçlik, axloq, iqtisod, madaniy ma'rifiy mavzulardagi asarlari yaratildi. Jumladan, F.Kagarovning tinçlik mavzu-idagi P.lari xalqaro anjumanlarning ramziga aylandi. Rassomlarning ijo-diy izlanişlari tufayli P. Özbekistonda tasviriy san'atning eng ta'sirçan ommabop turiga aylandi (A.A.Ziyoyev, T.A.Toxtarova, X.Hasanov, N.Hakimov, N. Husanov, I.Abdullayev, A.Nurqobilov va b.).

Axborot texnologiyasining rivojlanişi, poligrafiya işlarining yangilanişi hamda xayotga keng kölamda kompyuter grafikasining kirib kelişi P.ning yangi imkoniyatlarini izlaşni talab qiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЛАКАТ (нем. Plakat, франц. placard — эълон, афиша) — графика тури; катта вараққа ишланган тасвирий санъат асари. Қисқа матн илова қилинади; ташвиқот, реклама, информация ва ўқувтаълим мақсадларига хизмат қилади. Замонавий П., одатда, рассом яратган асл нусхадан босмахонада кўпайтирилади. Олисдан кўзга яққол ташланиши, ўта таъсирчанлиги, оммабоплиги, тасвирининг кинояларга бойлиги, хаммабоп рамзлар ишлатилиши, турли ҳажмдаги шаклларни қиёслаш, умумлашма тасвирий шакллардан фойдаланиш каби ўзига хос бадиий воситалари б-н бошқа ахборат манбаларидан фарққилади. Бунда шрифт ва матннинг жойланиши, шартли ранглар (ёрқин безаклар) қўлланилиши мухим роль ўйнайдй. Тасвирий восита сифатида баъзан фотография (мустақил тарзда ёки расм, ранг-тасвир б-н) ишлатилади.

19-а. 2ярмидан Ғарбий Европада реклама кўринишидаги П. юзага келган. Бунгача катта ҳажмдаги ташвиқий гравюра баъзан П. деб аталган. П. ижтимоий- сиёсий ҳаёт, халқ хўжалиги, маданий вазифалар б-н боғлиқ хрлда ривожланди. 1900-й.лар бошларида сиёсий П. юзага келди, демократик ҳаракат ва тинчлик учун кураш соҳа-сида катта ютукларга эришилди. 1910 й.дан китоб-жур. графикасидан узокдашиб, дастгоҳ графикасига якинлашган П. рангтасвир, графика, фото санъати б-н кўпроқ боғланди. 20-а. да П. ташви-қотнинг жанговар қуролига айланди. 2-жаҳон уруши йилларида ўта таъсирчан воситага айланган бўлса, ҳоз. кунда тинчлик учун курашда, жамият ҳаётида уч-раб турадиган камчиликларни бартараф этишда ва б.да мухим роль ўйнамоқда.

Ўзбекистонда П. 19-а. охири 20- а. бошларида пайдо бўлди, 20-а. 20-й. ларидан кенг тарқалди. Дастлабки йилларда асосан қўлда ишланган ва кўпайтирилган П. ва ҳажвий расмлар кенг қўлланилган. Босма П. 1923— 24-й. лардан чоп этила бошланди. Уста Наби Ҳафизов, М.Курзин, В.Уфимцев, В. Кайдалов ва б. самарали ижод қилди. 2-жаҳон уруши йилларида П. етакчи ўринни эгаллади. П.чирассомлар уюшмаси тузилди, ЎзТАГ ойнаси ташкил этилди (1941). П.да сўнгги янгиликлар ва муҳим воқеалар ўз ак-сини топди. 60— 80-й.ларда А.Балканов, В.М.Громико, Ф.Кагаров, В.Евенко, Т.Ткачев ва б. рассомларнинг тинчлик, ахлоқ, иқтисод, маданий маърифий мавзулардаги асарлари яратилди. Жумладан, Ф.Кагаровнинг тинчлик мавзу-идаги П.лари халқаро анжуманларнинг рамзига айланди. Рассомларнинг ижо-дий изланишлари туфайли П. Ўзбекистонда тасвирий санъатнинг энг таъсирчан оммабоп турига айланди (А.А.Зиёев, Т.А.Тохтарова, Х.Ҳасанов, Н.Ҳакимов, Н. Ҳусанов, И.Абдуллаев, А.Нурқобилов ва б.).

Ахборот технологиясининг ривожланиши, полиграфия ишларининг янгиланиши ҳамда хаётга кенг кўламда компьютер графикасининг кириб келиши П.нинг янги имкониятларини излашни талаб қилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.