Plastifikatorlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 255-b. — ziyouz.com
Plastifikatorlar (yun. plastos — plastik va lot. facio — qilaman) — polimerlarning plastiklik va elastiklik holatini yaxşilovçi organik birikmalar. P. polimerlarning sovuqqa çidamliligini oşiradi va işlov berilişini yaxşilaydi. P. kimyoviy jihatdan barqaror, suvda erimaydigan, issiq va nurga bardoşli hamda zaharsiz bölişi kerak. Kimyoviy tuzilişiga qarab quyidagi asosiy turlarga bölinadi: ftalatlar — ortoftalat kislotaning efirlari. Polimerlarning sovuqqa çidamliligini oşiradi va dielektriklik xossasini yaxşilaydi. Fosfatlar — fosfat kislotaning murakkab efirlari. Fosfatlar polimerlarni ötga çidamli kiladi. Adipinatlar va sebatsinatlar — adi-pin va sebatsin kislotalarning efirlari. Polimerlarni ötga çidamli kiladi va past t-ralarda elastikligini oşiradi. Epoksidlangan P. — epoksidlangan tabiiy moy va epoksidlangan töyinmagan kislotalarning efirlari. Bular ham stabilizatorlik xizmatini ötaydi. Poliefir P. — yuqori molekulali murakkab geterozan-jirli poliefirlar. Ular moyda, ben-zinda erimaydi, issiqqa çidamli, uçmaydi. P. i.ç.da muhim ahamiyatga ega (işlab çiqariladigan P.ning 70%i polivinilxlorid işlaşga ketadi). Rezina va lok-böyoq materiallari i.ç.da ham keng qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЛАСТИФИКАТОРЛАР (юн. plastos — пластик ва лот. facio — қиламан) — полимерларнинг пластиклик ва эластиклик ҳолатини яхшиловчи органик бирикмалар. П. полимерларнинг совуққа чидамлилигини оширади ва ишлов берилишини яхшилайди. П. кимёвий жиҳатдан барқарор, сувда эримайдиган, иссиқ ва нурга бардошли ҳамда заҳарсиз бўлиши керак. Кимёвий тузилишига қараб қуйидаги асосий турларга бўлинади: фталатлар — ортофталат кислотанинг эфирлари. Полимерларнинг совуққа чидамлилигини оширади ва диэлектриклик хоссасини яхшилайди. Фосфатлар — фосфат кислотанинг мураккаб эфирлари. Фосфатлар полимерларни ўтга чидамли килади. Адипинатлар ва себацинатлар — ади-пин ва себацин кислоталарнинг эфирлари. Полимерларни ўтга чидамли килади ва паст т-раларда эластиклигини оширади. Эпоксидланган П. — эпоксидланган табиий мой ва эпоксидланган тўйинмаган кислоталарнинг эфирлари. Булар ҳам стабилизаторлик хизматини ўтайди. Полиэфир П. — юқори молекулали мураккаб гетерозан-жирли полиэфирлар. Улар мойда, бен-зинда эримайди, иссиққа чидамли, учмайди. П. и.ч.да муҳим аҳамиятга эга (ишлаб чиқариладиган П.нинг 70%и поливинилхлорид ишлашга кетади). Резина ва лок-бўёқ материаллари и.ч.да ҳам кенг қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.