Plastiklik

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 253–254-b. — ziyouz.com

Plastiklik (yun. plastikos — işlovga moyillik) — taşqi kuç yoki zörikiş (kuçlaniş) ta'sirida qattiq jismlarning ölçamlari va şakli dastlabki holiga qaytmaydigan bölib özgariş (plastik deformatsiyalaniş) xossasi. Materiallarga bosim b-n işlov beriş (bolğalaş, presslaş va b.) imkonini belgilaydi. Taşqi kuç ta'sirida kristall panjara atomlari orasidagi özaro ta'sir kuçlari özgaradi (deformatsiyalanadi). Plastik deformatsiyalanişda panjara atomlari bir-biriga nisbatan köçadi, oqibatda kristall qatlamlarning bir-biriga nisbatan siljişi, kristall panjara buzilişi, issiqiik harakati tufayli jism atom tuzilişining özgarişi kuzatiladi. Jismning mörtligi, plastikligi şaroitga boğliq. Ma'lum bir şaroitda (mas, yuqori t-rada) uning bunday xossalari butunlay yöqoladi. Metallarning P. holatiga ötişi ma'lum şaroitda röy beradi, bu holat çegara-viy holat deb yuritiladi. Jismlarning P.gi deformatsiyalaniş tezligi, t-ra va jismning tuzilişiga boğliq.

P.ning turli xillari mavjud. Özdiffuzion va diffuzion P.da taşqi siquvçi kuç ta'sirida kri-stallarning atom qatlamlari şu kuç ta'sir etayotgan sirtdan boşqa joyga siljiydi. Bunda massa köçişi sirt böyiça yoki kristall hajmi böyiça özdiffuziya tufayli amalga oşadi. Dislokatsion P.da kristallogra-fik tekislikdagi sirpaniş kristallning plastik deformatsiyalanişiga sabab böladi. Sirpaniş har xil sodir böladi: dastlab, u tekislikning bir zonasida yuz berayotgan bölsa, bu zonaning çegarasi butun tekislikka yoyiladi. Sirpanişning yoyiş çegarasi dislokatsiya çiziği yokidislo-katsiya deyiladi. Kraudion P. kri-stalddagi ziç joylaşgan atom katorlari böylab atomlar quyuqlanmasi (kraudinlar) hosil bölişiga asoslangan. Kristall sirtiga tig botirilsa, atomlar şu sohadan uzoqlaşadi, na-tijada tiğ botirilayotgan sirtdan ma'lum masofada atom konsentratsiyasi oşadi (rasmga q.)- Kristallda tugunlararo atomlar hosil böladi.

Kraudion plastiklik: I — tiğ botirilgunça; II — tiğ botirilganda atomlar kuyuklanmasi hosil böladi; III — şaklning uzil-ke-sil özgarişi. Kristallda tugunlararo atomlar hosil böladi.

P.ni ba'zi jismlarda e'tiborga olmaslik mumkin, bunday jismlar mutlaq elastik (qayişqoq) jismlar hisoblanadi. Har bir jismning xossalari P. böyiça guruhlarga ajratib örganiladi. Mac, kristallar, polikristallar, monokristallar, amorf jismlar plastikligi va b. Jismlarning qovuşqokdigi ham ularning plastikligini belgilaydi. Tutaş muhitlar mexanikasida jismlar bir jinsli, uzluksiz deb faraz qilinadi, mas, kristall panjara atomlari orasidagi masofa xisobga olinmaydi. P. materiallarning buzilmasdan katta qoldiq deformatsiya (plastik deformatsiya) hrsil qilişidir. Materiallarning P.ligi ularning çözilgandagi uzayişiga qarab baholanadi. Qattiq jismlar plastikligini örganiş amaliy ahamiyatga ega. Detallarni tayyorlaş texnologiyasida, inşootlar qurişda, metallarni bosim b-n qayta işlaş va kesişda P.ning asosiy qonun-qoidalariga rioya qilinadi.

Ğoibnazar Xojimetov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЛАСТИКЛИК (юн. plastikos — ишловга мойиллик) — ташқи куч ёки зўрикиш (кучланиш) таъсирида қаттиқ жисмларнинг ўлчамлари ва шакли дастлабки ҳолига қайтмайдиган бўлиб ўзгариш (пластик деформацияланиш) хоссаси. Материалларга босим б-н ишлов бериш (болғалаш, пресслаш ва б.) имконини белгилайди. Ташқи куч таъсирида кристалл панжара атомлари орасидаги ўзаро таъсир кучлари ўзгаради (деформацияланади). Пластик деформацияланишда панжара атомлари бир-бирига нисбатан кўчади, оқибатда кристалл қатламларнинг бир-бирига нисбатан силжиши, кристалл панжара бузилиши, иссиқиик ҳаракати туфайли жисм атом тузилишининг ўзгариши кузатилади. Жисмнинг мўртлиги, пластиклиги шароитга боғлиқ. Маълум бир шароитда (мас, юқори т-рада) унинг бундай хоссалари бутунлай йўқолади. Металларнинг П. ҳолатига ўтиши маълум шароитда рўй беради, бу ҳолат чегара-вий ҳолат деб юритилади. Жисмларнинг П.ги деформацияланиш тезлиги, т-ра ва жисмнинг тузилишига боғлиқ.

П.нинг турли хиллари мавжуд. Ўздиффузион ва диффузион П.да ташқи сиқувчи куч таъсирида кри-сталларнинг атом қатламлари шу куч таъсир этаётган сиртдан бошқа жойга силжийди. Бунда масса кўчиши сирт бўйича ёки кристалл ҳажми бўйича ўздиффузия туфайли амалга ошади. Дислокацион П.да кристаллогра-фик текисликдаги сирпаниш кристаллнинг пластик деформацияланишига сабаб бўлади. Сирпаниш ҳар хил содир бўлади: дастлаб, у текисликнинг бир зонасида юз бераётган бўлса, бу зонанинг чегараси бутун текисликка ёйилади. Сирпанишнинг ёйиш чегараси дислокация чизиғи ёкидисло-кация дейилади. Краудион П. кри-сталддаги зич жойлашган атом каторлари бўйлаб атомлар қуюқланмаси (краудинлар) ҳосил бўлишига асосланган. Кристалл сиртига тиг ботирилса, атомлар шу соҳадан узоқлашади, на-тижада тиғ ботирилаётган сиртдан маълум масофада атом концентрацияси ошади (расмга қ.)- Кристаллда тугунлараро атомлар ҳосил бўлади.

Краудион пластиклик: I — тиғ ботирилгунча; II — тиғ ботирилганда атомлар куюкланмаси ҳосил бўлади; III — шаклнинг узил-ке-сил ўзгариши. Кристаллда тугунлараро атомлар ҳосил бўлади.

П.ни баъзи жисмларда эътиборга олмаслик мумкин, бундай жисмлар мутлақ эластик (қайишқоқ) жисмлар ҳисобланади. Ҳар бир жисмнинг хоссалари П. бўйича гуруҳларга ажратиб ўрганилади. Mac, кристаллар, поликристаллар, монокристаллар, аморф жисмлар пластиклиги ва б. Жисмларнинг қовушқокдиги ҳам уларнинг пластиклигини белгилайди. Туташ муҳитлар механикасида жисмлар бир жинсли, узлуксиз деб фараз қилинади, мас, кристалл панжара атомлари орасидаги масофа хисобга олинмайди. П. материалларнинг бузилмасдан катта қолдиқ деформация (пластик деформация) ҳрсил қилишидир. Материалларнинг П.лиги уларнинг чўзилгандаги узайишига қараб баҳоланади. Қаттиқ жисмлар пластиклигини ўрганиш амалий аҳамиятга эга. Деталларни тайёрлаш технологиясида, иншоотлар қуришда, металларни босим б-н қайта ишлаш ва кесишда П.нинг асосий қонун-қоидаларига риоя қилинади.

Ғоибназар Хожиметов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.