Plastiklik nazariyasi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 254-b. — ziyouz.com
Plastiklik nazariyasi - qattiq jismlarning plastik deformatsiyalanişi örganiladigan mexanika bölimi. P.n. jismlardagi plastiklik xossasining fizik ma'nosini emas, balki plastik (işlovga moyil) jismlarning mikro-skopik xossalarini örganiş, plastik deformatsiyalanadigan jismlarda kuçlaniş (zörikiş) va deformatsiyaning taqsimlanişini aniklaş usullarini to-piş b-n şugullanadi.
P.n. 19-a. oxirlaridan taraqkiy qila boşladi. Fransuz olimi A.Sen-Venan, nemis olimlari R.Mizes, L.Prandtl, A.Nadan, rus olimlari S.L.Sobolev, S.G.Mixlin, A.A.Ilyuşin, uzbek olimi X,.A.Rahmatullin va b. olimlar bu fanga muhim xissa qöşgan.
Amalda yupqa devorli yassi, silindrik metall trubalarning çöziliş, sikilişdagi plastiklik xossalari tekşiriladi. Bunda namuna taşki kuç ta'sirida siqiladi, çöziladi, buraladi, unga içki bosim ta'sir qiladi va h.k. Plastik deformatsiyalanganda materialning zöriqqan va deformatsiyalangan holati unga qöyilgan yukka boğliq böladi. Mac, namunaga ikkinçi marta yuk qöyilganda uning elastiklik çegarasi ortadi. Şuning uçun materialning biron zöriqqan holatiga turli plastik deformatsiyalar töğri keladi. Jismning plastiklik modelini ta'riflaş materialning zöriqqan va deformatsiyalangan holatlari orqali ifodalanadigan tenzorlarning özaro boğliqligini aniqlaşdan iborat. De-formatsion P.n.dan taşqari, oqim nazariyasi ham mavjud. Bu nazariyaga köra, zöriqiş va deformatsiyaning ösişi kuçlaniş (zöriqiş) kompo-nentlariga boğliq. P. n.ning ayrim sohalari — reologiya, yaxlit jismlar mexanikasi yaxşi rivojlangan. P.n. texnikada — konstruksiyalarni loyi-halaşning muhim masalalarini hal qiliş, metallning plastik deformatsiyalaniş texnologik jarayonini tekşiriş va b.da katta örin egallaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЛАСТИКЛИК НАЗАРИЯСИ - қаттиқ жисмларнинг пластик деформацияланиши ўрганиладиган механика бўлими. П.н. жисмлардаги пластиклик хоссасининг физик маъносини эмас, балки пластик (ишловга мойил) жисмларнинг микро-скопик хоссаларини ўрганиш, пластик деформацияланадиган жисмларда кучланиш (зўрикиш) ва деформациянинг тақсимланишини аниклаш усулларини то-пиш б-н шугулланади.
П.н. 19-а. охирларидан тарақкий қила бошлади. Француз олими А.Сен-Венан, немис олимлари Р.Мизес, Л.Прандтль, А.Надан, рус олимлари С.Л.Соболев, С.Г.Михлин, А.А.Ильюшин, узбек олими Х,.А.Раҳматуллин ва б. олимлар бу фанга муҳим хисса қўшган.
Амалда юпқа деворли ясси, цилиндрик металл трубаларнинг чўзилиш, сикилишдаги пластиклик хоссалари текширилади. Бунда намуна ташки куч таъсирида сиқилади, чўзилади, буралади, унга ички босим таъсир қилади ва ҳ.к. Пластик деформацияланганда материалнинг зўриққан ва деформацияланган ҳолати унга қўйилган юкка боғлиқ бўлади. Mac, намунага иккинчи марта юк қўйилганда унинг эластиклик чегараси ортади. Шунинг учун материалнинг бирон зўриққан ҳолатига турли пластик деформациялар тўғри келади. Жисмнинг пластиклик моделини таърифлаш материалнинг зўриққан ва деформацияланган ҳолатлари орқали ифодаланадиган тензорларнинг ўзаро боғлиқлигини аниқлашдан иборат. Де-формацион П.н.дан ташқари, оқим назарияси ҳам мавжуд. Бу назарияга кўра, зўриқиш ва деформациянинг ўсиши кучланиш (зўриқиш) компо-нентларига боғлиқ. П. н.нинг айрим соҳалари — реология, яхлит жисмлар механикаси яхши ривожланган. П.н. техникада — конструкцияларни лойи-ҳалашнинг муҳим масалаларини ҳал қилиш, металлнинг пластик деформацияланиш технологик жараёнини текшириш ва б.да катта ўрин эгаллайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.