Plastmassalar

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 255–256-b. — ziyouz.com

Plastmassalar PLASTMASSALAR, plastik massalar, plastiklar — tabiiy yoki sintetik yuqori molekulali birikmalar asosida olinadigan materiallar. Issiqdik yoki bosim ta'sirida qoliplanadi va qoliplangan şaklini mus-tahkam saklaydi. P.dan yasalgan mahsulotlar yengilligi, elektr tokini, issiqsovuqni ötkazmasligi, atmosfera ta'sirlariga çidamliligi, yemiruvçi muhitga, haroratning keskin özgarişiga bardoşliligi, mexanik mustaxkamliligi yuqoriligi va murakkab şaklli buyumlar yasaş mumkinligi b-n boşqa materiallardan ajralib turadi.

P. polimerlarning turiga köra, termoplastlar va reaktoplastlarga böli-nadi. Termoplastlar tarkibida çiziqsimon yuqori molekulali birikmalar yoki sopolimerlar (polietilen, polistirol, polivinilxlorid va b.) bor. Çiziqsimon polimerlar asosiga qurilgan P. tarkibida plastifikatorlar, böyagiçlar ham böladi. Plastifikatorlar yuqori t-rada P.ning plastikliligini oşiradi va qoliplangan mahsulotni qayişqoq hamda sovuqqa çidamli qiladi. Termoplastlar sovuqqa çidamsiz, 60—100° dan yuqori t-rada mustahkamligini tez yöqotadi. Lekin köpçilik termoplastlar zarbga çidamliligi, dielektrik tavsiflarining yuqoriligi, optik şaffofligi, ulardan murakkab şaklli buyumlar qoliplaş osonligi b-n reaktoplastlardan farq qiladi. Termoplastlar örtaça kuç va 60—100° t-rada işlaydigan (umumiy maqsadlarga möljallangan) asbob kismlari (etrollar, viniplast, polistirol), şuningdek, elektr va radiotexnika buyumlari (polistirol, polietilen, polipropilen, ftoroplast) tayyorlaşda qöllanadi. Termoplastlardan işlangan buyumlar kimyoviy ta'sirlarga öta çidamli (fotoplastlar, polistirol, polietilen, vinilplast), yeyilmaydigan (poliamidlar, polietilente-reftalat), optik şaffof (polimetil -metakrilat, polistirol) böladi.

Reaktoplastl ar tarkibida isitilganda yoki katalizatorlar (fenolformaldegid va karbamid smolalar) hamda qotirgiçlar (epoksid smolalari, polisiloksanlar, töyinmagan poliefirlar) ta'sirida törsimon tu-zilişga ega bölgan polimerlar hosil qilib qotadigan polimerlar böladi. Reaktoplastlardan tayyorlangan buyumlar qotganidan keyin issiqlik ta'sirida buzilmaguniça özining şişasimon holatini saklaydi. Reaktoplastlarning tarkibida töldirgiçlar, çiziqsimon polimerlar: qotiş jarayonini rostlagiçlar, böyagiçlar, termostabilizator, antiseptiklar böladi. Reaktoplastlar töldirgiçlar turiga köra, kukunli (yogoç u ni, asbest kukuni, kvars uni va h.k.), tolali (ip-gazlama, asbest tolasi, şişa tolasi), listli (qoğoz, ip-gazlama, şişa töqimasi, yogoç şpon) xillarga bölinadi. Qo-tirilgan P. dan tayyorlangan buyumlar 100—350°da kuçning uzok, muddatli ta'siriga bardoş beradi (polimer va töldirgiç turiga qarab). Reaktoplastlar yuqori kuçda işlaydigan, issiqqa uzoq çidaydigan, keskin atmosfera ta'siriga bardoş beradigan va yaxşi dielektrik xossali bölgan mahsulotlar i.ç.da qöllaniladi.

Tabiiy smolalar (kanifol, şellak, bitum va b.) asosida olinadigan P. qadimdan ma'lum. Sun'iy polimer — nitrotsellyuloza (sellyuloza nitrati) dan tayyorlangan eng dastlabki P. selluloid bölib, u 1872 y.da AQŞ da işlab çiqarila boşlagan. 1906—10 y.larda Rossiya va Germaniyada tajriba sanoa-tida 1-reaktoplastlar — fenol-formaldegid smolalar asosida olinadigan materiallar i.ç. yölga qöyildi. 30-y.larda sobiq SSSR, AQŞ, Germaniya va b. sanoati rivojlangan mamlakatlarda termoplastlar, polivinilxlorid, polimetilmetakrilat, poliamid, polistirollar i.ç.i taşkil etildi. Lekin P. sanoati 2-jaxrn uruşidan keyingi-na rivojlandi, 20-a. 50-y.larida köpçilik mamlakatlarda polietilen P. köplab işlab çiqarila boşladi.

Özbekistonda 10 ga yaqin korxona P.ni qayta işlaydi. Şulardan Toşkent plastmassa z-di, Ohangaron quriliş buyumlari z-di, Jizzax plastmassa i.ç. z-di ixtisoslaşgan korxonalardir.

Qurilişda P. pollarga qoplaşda va b. pardoz işlarida, binolarni germetiklaş, gidro- va termoizo-lyatsiyalaş, quvurlar, sanitariya-texnika uskunalari i.ç.da, yopmalar, dera-za, eşik, sayyohlar uyçasi, yozlik pavilonlar tayyorlaşda kullaniladi. Maşinasozlik materiallari içida P. yetakçi örinni egallaydi. P. mahsulotlar tannarxini arzonlaşti-radi, maşinalarning muhim texnik iqtisodiy parametrlari, massasi kamayadi, puxtaligi, işonçliligi va h.k. oşadi. P.dan tişli ğildiraklar, podşipniklar, roliklar, stanok yönaltirgiçlari, quvurlar, boltlar, gaykalar va b. işlab çiqariladi. P.ning aviatsiyasozlikda keng qöllanilişiga sabab ularning yengilligi va texnik xossalarini özgartiriş imkoniya-tiga egaligidir. Raketa va kosmik kemalar i.ç.da ham P. muhim ahamiyat kasb etdi. Reaktoplastlardan foydalanib reaktiv dvigatellar, samolyotlarning kuç agregatlari, raketa korpuslari, ğildiraklar, şassi ustunlari, verto-lyotlarning parraklari, issiqlik saqlaş elementlari, osma yonilği baklari tayyorlanadi. Termoplastlar oyna elementlari, antenna suyurmalari va h.k. işlab çiqarişda kullaniladi.

P. kemasozlikda kemalarning korpusi va korpusli konstruksiyalar (asosan, şişaplastlar), kema mexa-nizmlarining detallarini tayyorlaşda, kema xonalarini pardozlaş, ularni issiq, tovuş va gidroizolyatsiyalaşda işlatiladi.

Avtomobil sozl i kda P.dan avtomobil kabinalari, kuzovlari va ularning yirik gabaritli qismlari, dvigatel, transmissiya şassi detallari tayyorlanadi.

Qişloq xöjaligida P. suğoriş inşootlari qurişda, tuproqni mul'çlaşt, uruğlarni dorilaş va q.x. mahsulotlarini saqlaşda işlatiladi.

Tibbiyot sanoatida P.dan köplab asboblar, maxsus idişlar işlab çikariladi. Jarroxlikda plastmassadan tayyorlangan yurak klapanlari, qöl-oyoq protezlari, ortopedik qöyilmalar, köz soqqasi va b. işlatiladi.

Ad.: Ismoilov I. I., Djalilov A. T., Askarov M. A., Ximiçeski aktivniye polimeri i oligomeri, T., 1993; Asqarov M. A., Ismoilov I. I., Polimerlar kimyosi va fizikasi, T., 2003.

Isroil Ismoilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЛАСТМАССАЛАР, пластик массалар, пластиклар — табиий ёки синтетик юқори молекулали бирикмалар асосида олинадиган материаллар. Иссиқдик ёки босим таъсирида қолипланади ва қолипланган шаклини мус-таҳкам саклайди. П.дан ясалган маҳсулотлар енгиллиги, электр токини, иссиқсовуқни ўтказмаслиги, атмосфера таъсирларига чидамлилиги, емирувчи муҳитга, ҳароратнинг кескин ўзгаришига бардошлилиги, механик мустахкамлилиги юқорилиги ва мураккаб шаклли буюмлар ясаш мумкинлиги б-н бошқа материаллардан ажралиб туради.

П. полимерларнинг турига кўра, термопластлар ва реактопластларга бўли-нади. Термопластлар таркибида чизиқсимон юқори молекулали бирикмалар ёки сополимерлар (полиэтилен, полистирол, поливинилхлорид ва б.) бор. Чизиқсимон полимерлар асосига қурилган П. таркибида пластификаторлар, бўягичлар ҳам бўлади. Пластификаторлар юқори т-рада П.нинг пластиклилигини оширади ва қолипланган маҳсулотни қайишқоқ ҳамда совуққа чидамли қилади. Термопластлар совуққа чидамсиз, 60—100° дан юқори т-рада мустаҳкамлигини тез йўқотади. Лекин кўпчилик термопластлар зарбга чидамлилиги, диэлектрик тавсифларининг юқорилиги, оптик шаффофлиги, улардан мураккаб шаклли буюмлар қолиплаш осонлиги б-н реактопластлардан фарқ қилади. Термопластлар ўртача куч ва 60—100° т-рада ишлайдиган (умумий мақсадларга мўлжалланган) асбоб кисмлари (этроллар, винипласт, полистирол), шунингдек, электр ва радиотехника буюмлари (полистирол, полиэтилен, полипропилен, фторопласт) тайёрлашда қўлланади. Термопластлардан ишланган буюмлар кимёвий таъсирларга ўта чидамли (фотопластлар, полистирол, полиэтилен, винилпласт), ейилмайдиган (полиамидлар, полиэтиленте-рефталат), оптик шаффоф (полиметил -метакрилат, полистирол) бўлади.

Реактопластл ар таркибида иситилганда ёки катализаторлар (фенолформальдегид ва карбамид смолалар) ҳамда қотиргичлар (эпоксид смолалари, полисилоксанлар, тўйинмаган полиэфирлар) таъсирида тўрсимон ту-зилишга эга бўлган полимерлар ҳосил қилиб қотадиган полимерлар бўлади. Реактопластлардан тайёрланган буюмлар қотганидан кейин иссиқлик таъсирида бузилмагунича ўзининг шишасимон ҳолатини саклайди. Реактопластларнинг таркибида тўлдиргичлар, чизиқсимон полимерлар: қотиш жараёнини ростлагичлар, бўягичлар, термостабилизатор, антисептиклар бўлади. Реактопластлар тўлдиргичлар турига кўра, кукунли (ёгоч у ни, асбест кукуни, кварц уни ва ҳ.к.), толали (ип-газлама, асбест толаси, шиша толаси), листли (қоғоз, ип-газлама, шиша тўқимаси, ёгоч шпон) хилларга бўлинади. Қо-тирилган П. дан тайёрланган буюмлар 100—350°да кучнинг узок, муддатли таъсирига бардош беради (полимер ва тўлдиргич турига қараб). Реактопластлар юқори кучда ишлайдиган, иссиққа узоқ чидайдиган, кескин атмосфера таъсирига бардош берадиган ва яхши диэлектрик хоссали бўлган маҳсулотлар и.ч.да қўлланилади.

Табиий смолалар (канифол, шеллак, битум ва б.) асосида олинадиган П. қадимдан маълум. Сунъий полимер — нитроцеллюлоза (целлюлоза нитрати) дан тайёрланган энг дастлабки П. целлулоид бўлиб, у 1872 й.да АҚШ да ишлаб чиқарила бошлаган. 1906—10 й.ларда Россия ва Германияда тажриба саноа-тида 1-реактопластлар — фенол-формальдегид смолалар асосида олинадиган материаллар и.ч. йўлга қўйилди. 30-й.ларда собиқ СССР, АҚШ, Германия ва б. саноати ривожланган мамлакатларда термопластлар, поливинилхлорид, полиметилметакрилат, полиамид, полистироллар и.ч.и ташкил этилди. Лекин П. саноати 2-жахрн урушидан кейинги-на ривожланди, 20-а. 50-й.ларида кўпчилик мамлакатларда полиэтилен П. кўплаб ишлаб чиқарила бошлади.

Ўзбекистонда 10 га яқин корхона П.ни қайта ишлайди. Шулардан Тошкент пластмасса з-ди, Оҳангарон қурилиш буюмлари з-ди, Жиззах пластмасса и.ч. з-ди ихтисослашган корхоналардир.

Қурилишда П. полларга қоплашда ва б. пардоз ишларида, биноларни герметиклаш, гидро- ва термоизо-ляциялаш, қувурлар, санитария-техника ускуналари и.ч.да, ёпмалар, дера-за, эшик, сайёҳлар уйчаси, ёзлик павильонлар тайёрлашда кулланилади. Машинасозлик материаллари ичида П. етакчи ўринни эгаллайди. П. маҳсулотлар таннархини арзонлашти-ради, машиналарнинг муҳим техник иқтисодий параметрлари, массаси камаяди, пухталиги, ишончлилиги ва ҳ.к. ошади. П.дан тишли ғилдираклар, подшипниклар, роликлар, станок йўналтиргичлари, қувурлар, болтлар, гайкалар ва б. ишлаб чиқарилади. П.нинг авиациясозликда кенг қўлланилишига сабаб уларнинг енгиллиги ва техник хоссаларини ўзгартириш имкония-тига эгалигидир. Ракета ва космик кемалар и.ч.да ҳам П. муҳим аҳамият касб этди. Реактопластлардан фойдаланиб реактив двигателлар, самолётларнинг куч агрегатлари, ракета корпуслари, ғилдираклар, шасси устунлари, верто-лётларнинг парраклари, иссиқлик сақлаш элементлари, осма ёнилғи баклари тайёрланади. Термопластлар ойна элементлари, антенна суюрмалари ва ҳ.к. ишлаб чиқаришда кулланилади.

П. кемасозликда кемаларнинг корпуси ва корпусли конструкциялар (асосан, шишапластлар), кема меха-низмларининг деталларини тайёрлашда, кема хоналарини пардозлаш, уларни иссиқ, товуш ва гидроизоляциялашда ишлатилади.

Автомобил созл и кда П.дан автомобиль кабиналари, кузовлари ва уларнинг йирик габаритли қисмлари, двигатель, трансмиссия шасси деталлари тайёрланади.

Қишлоқ хўжалигида П. суғориш иншоотлари қуришда, тупроқни мулъчлашт, уруғларни дорилаш ва қ.х. маҳсулотларини сақлашда ишлатилади.

Тиббиёт саноатида П.дан кўплаб асбоблар, махсус идишлар ишлаб чикарилади. Жаррохликда пластмассадан тайёрланган юрак клапанлари, қўл-оёқ протезлари, ортопедик қўйилмалар, кўз соққаси ва б. ишлатилади.

Ад.: Исмоилов И. И., Джалилов А. Т., Аскаров М. А., Химически активные полимеры и олигомеры, Т., 1993; Асқаров М. А., Исмоилов И. И., Полимерлар кимёси ва физикаси, Т., 2003.

Исроил Исмоилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.