Platforma
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 261–262-b. — ziyouz.com
Platforma — Yer pöstining sust harakatlanadigan qismi, geosinklinallarning aksi xisoblanuvçi konti-nentning asosiy struktura elementi. Maydoni bir neça mln. km2 ga yetadi. P. tuzilişi 2 qavatdan iborat. Pastki kavat magmatik, metamorfik va vulkan jinslaridan tarkib topgan. Yuqori qavat çökindi, ba'zan vulkan jinslaridan tuzilgan. Qalinligi 3—7 km dan 9 km gaça, ayrim joylarda undan ham ortiq. Bir oz qiya holda yotgan qoplama jinslar turli tartibdagi kiçik strukturalar b-n murakkablaşgan. P.larda jadal burmalanişlar quyidagi joylarda yuzaga keladi: tuzli yotqizikdardan tarkib topgan egilmalarda; yondoş burmalangan oblastlarning çekka qismida; avlakogenlarda (yoriqlar b-n çegaralangan va grabensimon şakldagi P.ning çiziqli egilmasi); poydevorning katta amplitudali yoriqlarga tutaşgan qismlarida.
Qad. va yoş P.lar farq qilinadi. Qad. P.ning poydevori paleozoygaça hosil bölgan qatlamlarning burmalanişidan yuzaga kelgan. Ba'zan P. krplama-sini poydevordan oraliq jinslar majmui ajratib turadi. P.da magmatik jarayonlar ham kuzatiladi, lekin ular geosinklinallardagiga nisbatan bir-munça sust. Magmatizm jinslari iş-qorbazaltli magmadan iborat. P.larda sodir böladigan seysmik harakatlar ança sust böladi, lekin yirik yoriqlarga tutaşgan joylarida va qöşni geosinklinal oblastlar yaqinida kuçli bölişi mumkin. P.larda geotermik gradiyent geosinklinallardagiga nisbatan 2—4 marta kam. Yoş P.larda bu körsatkiç qadimiylariga nisbatan yuqori. P.lar çegarasi, odatda, poydevorning burmalangan strukturalari yönalişiga moye kelmasdan, balki qöşni geosinklinallarning çöziklik çegarasi b-n ustma-ust tuşadi. P.lar çegarasi keskin yoki juda yoyiq bölişi mumkin. P.larning yirik struktu-rasi sifatida qalqonlar va plitalar ajratiladi. Plitalarda neft va gazning yirik zaxiralari uçraydi. Yuqorida qayd qilingan barça belgilar Yer pöstining 30—60 km qalinlikdagi kontinental P.lariga xosdir. Bulardan taşqari, okean P.lari ham mavjud. Ularga tekis relyefli okean tublari misol böla oladi. Yer pusti qalinligi bu joyda 5—7 km dan oşmaydi, granitli qatlamlar uçramay-di, çökindi qatlamlar kam bölganligidan an'anaviy fikrga asosan neft va gazlarga istiqbolsiz hisoblanadi. Qad. P.larga: Şim. Amerika va Jan. Amerika, Şarqiy Yevropa, Şarqiy Sibir, Afrika, Avstraliya P.lari, yoş P.larga Ğarbiy Yevropa, Turon-Skif, Ğarbiy Sibir P.lari mansub.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЛАТФОРМА — Ер пўстининг суст ҳаракатланадиган қисми, геосинклиналларнинг акси хисобланувчи конти-нентнинг асосий структура элементи. Майдони бир неча млн. км2 га етади. П. тузилиши 2 қаватдан иборат. Пастки кават магматик, метаморфик ва вулкан жинсларидан таркиб топган. Юқори қават чўкинди, баъзан вулкан жинсларидан тузилган. Қалинлиги 3—7 км дан 9 км гача, айрим жойларда ундан ҳам ортиқ. Бир оз қия ҳолда ётган қоплама жинслар турли тартибдаги кичик структуралар б-н мураккаблашган. П.ларда жадал бурмаланишлар қуйидаги жойларда юзага келади: тузли ётқизикдардан таркиб топган эгилмаларда; ёндош бурмаланган областларнинг чекка қисмида; авлакогенларда (ёриқлар б-н чегараланган ва грабенсимон шаклдаги П.нинг чизиқли эгилмаси); пойдеворнинг катта амплитудали ёриқларга туташган қисмларида.
Қад. ва ёш П.лар фарқ қилинади. Қад. П.нинг пойдевори палеозойгача ҳосил бўлган қатламларнинг бурмаланишидан юзага келган. Баъзан П. крплама-сини пойдевордан оралиқ жинслар мажмуи ажратиб туради. П.да магматик жараёнлар ҳам кузатилади, лекин улар геосинклиналлардагига нисбатан бир-мунча суст. Магматизм жинслари иш-қорбазальтли магмадан иборат. П.ларда содир бўладиган сейсмик ҳаракатлар анча суст бўлади, лекин йирик ёриқларга туташган жойларида ва қўшни геосинклиналь областлар яқинида кучли бўлиши мумкин. П.ларда геотермик градиент геосинклиналлардагига нисбатан 2—4 марта кам. Ёш П.ларда бу кўрсаткич қадимийларига нисбатан юқори. П.лар чегараси, одатда, пойдеворнинг бурмаланган структуралари йўналишига мое келмасдан, балки қўшни геосинклиналларнинг чўзиклик чегараси б-н устма-уст тушади. П.лар чегараси кескин ёки жуда ёйиқ бўлиши мумкин. П.ларнинг йирик структу-раси сифатида қалқонлар ва плиталар ажратилади. Плиталарда нефть ва газнинг йирик захиралари учрайди. Юқорида қайд қилинган барча белгилар Ер пўстининг 30—60 км қалинликдаги континентал П.ларига хосдир. Булардан ташқари, океан П.лари ҳам мавжуд. Уларга текис рельефли океан тублари мисол бўла олади. Ер пусти қалинлиги бу жойда 5—7 км дан ошмайди, гранитли қатламлар учрамай-ди, чўкинди қатламлар кам бўлганлигидан анъанавий фикрга асосан нефть ва газларга истиқболсиз ҳисобланади. Қад. П.ларга: Шим. Америка ва Жан. Америка, Шарқий Европа, Шарқий Сибирь, Африка, Австралия П.лари, ёш П.ларга Ғарбий Европа, Турон-Скиф, Ғарбий Сибирь П.лари мансуб.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.