Platina metallari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 257–258-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 70%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Platina metallari PLATINA METALLARI, platinoidlar — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub 6 ta kimyoviy elementdan iborat oila. P.m.ga ruteniy Ru (tartib raqami 44), rodiy Rh (45), palladiy Pd(46) — ye n gil P.m., osmiy Os (76), iridiy 1g(77), platina Pt(78) — oğir P.m. kiradi. Kimyoviy turğunligi, suyuqlaniş t-rasining yuqoriligi va taşqi körinişining körkamligi sababli P.m. oltin va kumuş b-n bir qatorda no-dir metallar deb ataladi. Yer pöstida massa jihatidan platina 5-10^7%, osmiy 5-10~6%, iridiy 1-10~7%, ruteniy 5-10~7%, rodiy 1-10~7% va palladiy 1-10~6%ni taşkil qiladi. 100 dan ortiq P.m. minerallari ma'lum. Ular 2 xil: tuğma palladiy va platina hamda turli qotişmalar. P.m.ning ikkilamçi manbalariga toğ-boyitiş korxonalarining çiqindilari, işlatilgan katalizatorlar va b. kiradi. Palladiy, ruteniy va rodiyning ba'zi izotoplari uran va plutoniyning parçalaniş mahsulotlari tarkibida yadro re-aktorlarida yigiladi. P.m. — kumuş-dek oq yoki kumuşsimon, qiyin suyuqlanadigan, qiyin uçuvçan elementlar. Mexanik xossalariga köra, ular bir-biridan sezilarli farklanadi: platina — yumşoq, plastik, uni ingiçka sim qilib çöziş, zar kabi yoyiş mumkin; palladiy ham plastik, osmiy va ruteniy — mört, iridiy — qattiq va mustaxkam. Palladiyning oksidlaniş darajasi +2, platinaniki +2, +4 va +6, iridiyniki +2 va +3, osmiyniki +4, +6 va +8, rodiyniki +3, rute-niyniki +3, +4 va +8. Palladiy (800 hajmgaça) va platina (nisbatan kamroq) köp mikdorda vodorod molekulasini yutiş va uni kimyoviy reak-siyalar jarayonida atom holida ajra-tib çiqariş xususiyatiga ega. Şu sababli ular organik sintezlarda katalizator sifatida işlatiladi. P.m. va ularning qotişmalari gidrogenlaş, degidrogenlaş va oksidlaş jarayonlarida katalizator, krtişmalarda legirlovçi qöşimça sifatida, yuqori t-ralarda qöllanadigan termo-paralar, qarşilik termometrlari, elektr peçlar qismlari, kimyoviy barqaror idişlar, elektrodlar, tibbiyot asboblari, krplamalar, zargarlik buyumlari va b. tayyorlaşda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЛАТИНА МЕТАЛЛАРИ, платиноидлар — Менделеев даврий системасининг VIII гуруҳига мансуб 6 та кимёвий элементдан иборат оила. П.м.га рутений Ru (тартиб рақами 44), родий Rh (45), палладий Pd(46) — е н гил П.м., осмий Os (76), иридий 1г(77), платина Pt(78) — оғир П.м. киради. Кимёвий турғунлиги, суюқланиш т-расининг юқорилиги ва ташқи кўринишининг кўркамлиги сабабли П.м. олтин ва кумуш б-н бир қаторда но-дир металлар деб аталади. Ер пўстида масса жиҳатидан платина 5-10^7%, осмий 5-10~6%, иридий 1-10~7%, рутений 5-10~7%, родий 1-10~7% ва палладий 1-10~6%ни ташкил қилади. 100 дан ортиқ П.м. минераллари маълум. Улар 2 хил: туғма палладий ва платина ҳамда турли қотишмалар. П.м.нинг иккиламчи манбаларига тоғ-бойитиш корхоналарининг чиқиндилари, ишлатилган катализаторлар ва б. киради. Палладий, рутений ва родийнинг баъзи изотоплари уран ва плутонийнинг парчаланиш маҳсулотлари таркибида ядро ре-акторларида йигилади. П.м. — кумуш-дек оқ ёки кумушсимон, қийин суюқланадиган, қийин учувчан элементлар. Механик хоссаларига кўра, улар бир-биридан сезиларли фаркланади: платина — юмшоқ, пластик, уни ингичка сим қилиб чўзиш, зар каби ёйиш мумкин; палладий ҳам пластик, осмий ва рутений — мўрт, иридий — қаттиқ ва мустахкам. Палладийнинг оксидланиш даражаси +2, платинаники +2, +4 ва +6, иридийники +2 ва +3, осмийники +4, +6 ва +8, родийники +3, руте-нийники +3, +4 ва +8. Палладий (800 ҳажмгача) ва платина (нисбатан камроқ) кўп микдорда водород молекуласини ютиш ва уни кимёвий реак-циялар жараёнида атом ҳолида ажра-тиб чиқариш хусусиятига эга. Шу сабабли улар органик синтезларда катализатор сифатида ишлатилади. П.м. ва уларнинг қотишмалари гидрогенлаш, дегидрогенлаш ва оксидлаш жараёнларида катализатор, кртишмаларда легирловчи қўшимча сифатида, юқори т-раларда қўлланадиган термо-паралар, қаршилик термометрлари, электр печлар қисмлари, кимёвий барқарор идишлар, электродлар, тиббиёт асбоблари, крпламалар, заргарлик буюмлари ва б. тайёрлашда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.