Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Platina rudalari

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 258–259-b. — ziyouz.com

    Platina rudalari - tarkibida platina metallari (Pt, Pd, Ir, Rh, Os, Ru) minerallari bölgan tabiiy hosilalar, toğ jinslari. P.r.ning kon ahamiyatidagi nisbatan katta uyumlari kamdan kam uçraydi. P.r. konlari tub yoki soçma böladi, tarkibiga köra esa, asosan, asl platinali va aralaş (yoki kompleksli, ya'ni köpinça mis va mis b-n nikelli sulfid rudalar tub, oltin b-n platinaning soçma hamda oltin b-n osmiyli soçma) konlari kiradi. Konlarda platina metallari, odatda, notekis tarqalgan, rudalar tarkibida foydali metall miqdori har tonnada bir neça g dan kg gaça ölça-nadi. P.r.da platina elementlarining asosiy şakli ularning öz minerallaridir (100 dan ortiq minerallari ma'lum). Köproq uçraydiganlari: temirli platina (Pt, Fe), izoferroplatina (Pt3Fe), platina, tetraferroplatina (PtFe), osmirid, iridosmin, frudit (PdBi2), geversit (PtSb2), sperrilit (PtAs2), laurit (RuS2), xoll i n-guortit (Rh, Pt, Pd, Ir) (AsS)2 va b.

    P.r. tub konlari turli şaklda bölgan kompleks platinali sulfid rudalari, asl platinali xrom rudalari massivlari va xol-xol qöşimçalardan iborat. Bu turdagi ruda tanalari asosli va öta asosli jinslar intru-ziyalari b-n genetik va fazoviy boglik bölib, asosan, magmatik tipda paydo bölgan jinslarga mansub. Bu tipdagi konlar platformali va burmalangan oblastlarda uzok, vaqt mobaynida rivojlanayotgan yirik çuqur tektonik yoriklar b-n boğliq, ular 0,5— 1,0 dan 3—5 km gaça çuqurlikda joylaşgan. Mis-nikelli sulfid P.r. kompleks konlari hoz. qazib olinayotgan platinali metallar xom aşyo manbalari ora-sida yetakçi örin egallaydi. Bu tipdagi konlarda asosiy platinali minerallar pirrotin, xalkopirit, pentlandit, kubanitlardir. Mis-nikelli P.r.ning platina guruhiga mansub asosiy metallari — platina va undan köproq palladiy (Pd:Pt 1,1:1 dan 5:1 gaça). Rudalar tarkibida boşqa platinali metallar juda kam uçraydi.

    P.r. soçma konlari, asosan, mezozoy va kaynozoy sistemalariga mansub platina va osmiyli iridiy soçmalaridan iborat bölib, yerning yuzasigaça çiqadi, ba'zan 10—30 m qalinlikdagi çukindi jinslar ostida joylaşadi. Bu tipdagi konlar platinali klinopiroksenitdunitli va serpentin it-gersburgitl i massivlarni yemirilişi natijasida hosil böladi. Ba'zan sanoat ahamiyatiga molik soçma konlar genetik tub jinslarda joylaşgan bölib, elyuvialallyuvial va elyu-vial-delyuvial turlarga ajratiladi. Alloxton allyuvial platina soçmalari tub jinslardan alohida joylaşib, 11 —12 m çuqurlikda böladi, uzunligi önlab km ga, eni bir neça yuz m ga çöziladi. Soçma konlarda faqat platina metallarining minerallari olinadi. Bu konlarda köpinça platina minerallari uzaro yoki xromit, olivin, serpentin, klinopiroksen, magnetit b-n birlaşgan holda uçraydi.

    P.r. konlarda oçiq va yer osti usullarida qazib olinadi. Soçma konlarining aksari va ba'zi tub konlari oçiq usulda qazib olinadi. Jahondagi platina metallari resurslari (platina — 65%, palladiy — 30-32%), asosan JAR, AQŞ, Zimbabve, Kanada, Rossiya, Kolumbiya, Finlyandiya mamlakatlarida joylaşgan.

    Özbekistonda tarkibida platina metallari bölgan minerallar asosli va öta asosli magmatik tog jinslari b-n xromitlar, mis-nikelli-sulfidli, titanmagnetitli va b. rudalar assotsiatsiyasi şaklida uçraydi. Bunday intruziv massivlar Tomditov, Şim. Nurota, Beltov, Sultonuvays toğlari va b. joylarda topilgan. Bu konlar ru-dalarida platina (0,4 dan 25 g/t gaça), palladiy (0,24 dan 22 g/t gaça), ruteniy, rodiy, iridiy, osmiy bölib, platinoidlarning asosiy qismi (92— 99,2%) sulfidli minerallaniş zo-nalariga mansub va asl platina minerallari (poliksen, kuperit, sperrilit) tarkibida xol-xol şaklda qöşilgan. Undan taşqari, uranvanadiyli ştokverkli (Jontör, Rudali), oltin-kvarsli (Muruntov, Metenboy, Besa-pantov), oltin-sulfid-kvarsli (Mar-jonbuloq, Qöşbuloq), oltinkumuşli (Kosmanaçi), mis-porfirli (Qalmoq-qir, Uzoq) va kam mikdorida kolçedanli-polimetall (Xondiza, Qorason) hamda kumuşli-polimetall (Laşkarak va b.) konlarida 13,61 g/t gaça Pt, 8,74 g/t gaça Pd, 4,22 g/t gaça Os, 0,11 g/t gaça 1g va b. borligi anikdangan.

    Ad.: Rudniye mestorojdeniya Uzbekistana, T., 2001.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ПЛАТИНА РУДАЛАРИ - таркибида платина металлари (Pt, Pd, Ir, Rh, Os, Ru) минераллари бўлган табиий ҳосилалар, тоғ жинслари. П.р.нинг кон аҳамиятидаги нисбатан катта уюмлари камдан кам учрайди. П.р. конлари туб ёки сочма бўлади, таркибига кўра эса, асосан, асл платинали ва аралаш (ёки комплексли, яъни кўпинча мис ва мис б-н никелли сульфид рудалар туб, олтин б-н платинанинг сочма ҳамда олтин б-н осмийли сочма) конлари киради. Конларда платина металлари, одатда, нотекис тарқалган, рудалар таркибида фойдали металл миқдори ҳар тоннада бир неча г дан кг гача ўлча-нади. П.р.да платина элементларининг асосий шакли уларнинг ўз минералларидир (100 дан ортиқ минераллари маълум). Кўпроқ учрайдиганлари: темирли платина (Pt, Fe), изоферроплатина (Pt3Fe), платина, тетраферроплатина (PtFe), осмирид, иридосмин, фрудит (PdBi2), геверсит (PtSb2), сперрилит (PtAs2), лаурит (RuS2), холл и н-гуортит (Rh, Pt, Pd, Ir) (AsS)2 ва б.

    П.р. туб конлари турли шаклда бўлган комплекс платинали сульфид рудалари, асл платинали хром рудалари массивлари ва хол-хол қўшимчалардан иборат. Бу турдаги руда таналари асосли ва ўта асосли жинслар интру-зиялари б-н генетик ва фазовий боглик бўлиб, асосан, магматик типда пайдо бўлган жинсларга мансуб. Бу типдаги конлар платформали ва бурмаланган областларда узок, вақт мобайнида ривожланаётган йирик чуқур тектоник ёриклар б-н боғлиқ, улар 0,5— 1,0 дан 3—5 км гача чуқурликда жойлашган. Мис-никелли сульфид П.р. комплекс конлари ҳоз. қазиб олинаётган платинали металлар хом ашё манбалари ора-сида етакчи ўрин эгаллайди. Бу типдаги конларда асосий платинали минераллар пирротин, халькопирит, пентландит, кубанитлардир. Мис-никелли П.р.нинг платина гуруҳига мансуб асосий металлари — платина ва ундан кўпроқ палладий (Pd:Pt 1,1:1 дан 5:1 гача). Рудалар таркибида бошқа платинали металлар жуда кам учрайди.

    П.р. сочма конлари, асосан, мезозой ва кайнозой системаларига мансуб платина ва осмийли иридий сочмаларидан иборат бўлиб, ернинг юзасигача чиқади, баъзан 10—30 м қалинликдаги чукинди жинслар остида жойлашади. Бу типдаги конлар платинали клинопироксенитдунитли ва серпентин ит-герцбургитл и массивларни емирилиши натижасида ҳосил бўлади. Баъзан саноат аҳамиятига молик сочма конлар генетик туб жинсларда жойлашган бўлиб, элювиалаллювиал ва элю-виал-делювиал турларга ажратилади. Аллохтон аллювиал платина сочмалари туб жинслардан алоҳида жойлашиб, 11 —12 м чуқурликда бўлади, узунлиги ўнлаб км га, эни бир неча юз м га чўзилади. Сочма конларда фақат платина металларининг минераллари олинади. Бу конларда кўпинча платина минераллари узаро ёки хромит, оливин, серпентин, клинопироксен, магнетит б-н бирлашган ҳолда учрайди.

    П.р. конларда очиқ ва ер ости усулларида қазиб олинади. Сочма конларининг аксари ва баъзи туб конлари очиқ усулда қазиб олинади. Жаҳондаги платина металлари ресурслари (платина — 65%, палладий — 30-32%), асосан ЖАР, АҚШ, Зимбабве, Канада, Россия, Колумбия, Финляндия мамлакатларида жойлашган.

    Ўзбекистонда таркибида платина металлари бўлган минераллар асосли ва ўта асосли магматик тог жинслари б-н хромитлар, мис-никелли-сульфидли, титанмагнетитли ва б. рудалар ассоциацияси шаклида учрайди. Бундай интрузив массивлар Томдитов, Шим. Нурота, Белтов, Султонувайс тоғлари ва б. жойларда топилган. Бу конлар ру-даларида платина (0,4 дан 25 г/т гача), палладий (0,24 дан 22 г/т гача), рутений, родий, иридий, осмий бўлиб, платиноидларнинг асосий қисми (92— 99,2%) сульфидли минералланиш зо-наларига мансуб ва асл платина минераллари (поликсен, куперит, сперрилит) таркибида хол-хол шаклда қўшилган. Ундан ташқари, уранванадийли штокверкли (Жонтўр, Рудали), олтин-кварцли (Мурунтов, Метенбой, Беса-пантов), олтин-сульфид-кварцли (Мар-жонбулоқ, Қўшбулоқ), олтинкумушли (Косманачи), мис-порфирли (Қалмоқ-қир, Узоқ) ва кам микдорида колчеданли-полиметалл (Хондиза, Қорасон) ҳамда кумушли-полиметалл (Лашкарак ва б.) конларида 13,61 г/т гача Pt, 8,74 г/т гача Pd, 4,22 г/т гача Os, 0,11 г/т гача 1г ва б. борлиги аникданган.

    Ад.: Рудные месторождения Узбекистана, Т., 2001.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.