Plazma

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 242–243-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Plazma (yun. plasma — şakllangan) — töliq yoki kisman ionlaşgan va har bir elementar hajmdagi elektron va ionlarning yiğindi zaryadi nolga teng bölgan gaz. Suyuqlikning gaz holatiga ötişi buğlaniş, qattiq jismning gaz holatigaötişi sublimatsiya deb ataladi. Har qanday jism kuçli qiz-diriş natijasida gaz holatiga ötadi. Agar t-ra yanada oşirilsa, issikdik energiyasi ta'sirida molekulalarning ionlarga ajraliş jarayoni boşlanadi. Gazning ionlanişi turli vositalar yordamida, mas, yoritiş, elektronlar yoki boşqa zarralar b-n bombardimon qiliş natijasida ham sodir bölişi mumkin. P. hajm birligidagi ionlaşgan atomlar sonining şu hajm birligidagi barça atomlar soniga nis-bati P.ning ionlaniş darajasi a deyiladi. a ning qiymatiga qarab zaif, kuçli va töla ionlaşgan P. böladi. Kosmos va Yer şaroitlarida, hoz. zamon texnikasida P. holatidagi modda ğoyat katta rol öynaydi. Gazlardan tok ötiş hodisalari, ya'ni gazlardagi raz-ryadlar, yaşin, uçqun, elektr yoyi kabi hodisalar P. b-n boğliq. Yer atmosfe-rasining yuqori qatlami Quyoş va b. kosmik omillar ta'sirida zaif ionlaşgan P. bölib, ular quyoş şamo-l i kurinişida Yer magnitosferasi va ionosferasini taşkil qiladi. Quyoş va yuqori t-rali yulduzlar töla ionlaşgan P.dan iborat. P. ziçligi (1 sm dagi elektron yoki ionlar soni) quyidagi qiymatlarga ega böladi: galaktik fazoda p ~ 10 , quyoş şamolida p ~ 10 , qattiq jismlarda p - 1O22. «P.» terminini fanga birinçi bölib amerikalik olimlar I.Lengmyur va L.Tonks kiritgan (1923).

Umumiy holda P.ni taşkil etuvçi elektronlar, ionlar va neytral atomlarning örtaça kinetik energiyalari bir-biridan farq qilişi mumkin. Bunday termodinamik muvozanatsiz holatdagi P.ga noizotermik P. deb ataladi. Mas, gaz razryadli P.da har bir elektronning örtaça kinetik energiyasi ionnikiga qaraganda unlab maro-taba katta böladi. P .ning muvozanatsiz holati razryad tokining energiyasi hisobiga saqlanib turişi mumkin. Ma'lumki, taşqi manba energiyasi asosan, elektronlar qabul qiladi. Elektron massasi ion yoki neytral zar-ra massasiga nisbatan bir neça ming marta kiçik bölganligi sababli, töqnaşuvlar natijasida elektronlar energiyasining juda oz qismigina boşqa zarralarga ötişi mumkin. Elektronlar energiyasining kamayişi taşki manba energiyasi hisobiga töldirila boradi. Şunday qilib, elektronlar, ionlar va neytral zarralarning har qaysisi öziga xos örtaça kinetik energiyaga, demak t-raga ega. Elektronlar t-rasi Te, ionlar t-rasi T: va neytral zarralar t-rasi To orqali belgilanadi. Odatda Toga nisbatan T, kattaroq. Te esa ança katta böladi.

P. ni xarakterlovçi eng muhim fizik kattalik Debay radiusidir, uning mohiyatini quyidagiça tuşuntiriş mumkin. Agar P. tarki-bidagi biror q zaryadli zarra vaku-umda bölganida edi, uning özidan g masofa uzoqlikdagi nuqtada hosil qilayetgan potensiali formula orqali aniklanar edi. Plazmada esa kuzatilayotgan bu zaryadli zar-ra boşqa zaryadlangan zarralar b-n qurşab olingan. Zaryadlar orasida özaro ta'sir kuçlari mavjudligi tu-fayli kuzatilayotgan zaryad atrofiga köproq unga teskari işorali zarralar yiğiladi va ular q zaryad maydo-nini kuçsizlantiradi. Hisoblaşlarning körsatişiça, P.dagi q zaryadning potensiali masofa ortişi b-n quyidagi qonuniyat böyiça özgarib boradi: bundagi D kattalik t-raga, hajm birligidagi zarralar soniga, ularning zaryadiga boğliq. Jumladan, agar izo-termik P. faqat elektronlardan yoki bir xil zaryadli ionlardan iborat bölsa bu yerda elektronlar (yoki ionlar) ning hajm birligidagi soni i orqali va elektron zaryadi ye orqali belgilanadi. r » D bölganda, ya'ni D ga nisbatan katta masofalarda zaryadlarning elektr maydoni juda zaiflaşadi. Bu hodisa zaryad maydonining ekranlanişi, ekranlanişini xarakterlovçi D kattalik esa ekranlaniş radiusi yoki De-bay radiusi deb yuritiladi. Mas, vodorod P.sida T=105A' va ya=1016sm»3 ekan, Debay radiusi £>=1,5-10~5 sm. Radiusi D ga teng sfera içidagi barça zaryadli zarralarning soni Debay soni deyiladi. Debay soni katta bölgandagina P.ni gaz deb hisoblaş mumkin. P.ning asosiy xususiyati şundan ibo-ratki, undagi musbat va manfiy zaryadlar ziçliklari deyarli bir-biriga tengdir. Bu xususiyat P.ning kva-zineytralligi deyiladi. P. egallagan joyning çiziğiy ölçami Debay radiusidan ança katta holatdagina kva-zineytrallik röy beradi.

Moddaning qattiq, suyuq yoki gaz qolatlarda bölişi uning agregat holatlari deyiladi. Yuqorida aytilganlardan ravşanki, P. xususiyatlari moddaning oddiy gaz holatidagi xususiyatlaridan köp jihatdan farq qiladi. Şuning uçun P.ni moddaning törtinçi holati deb hisoblanadi. P. xususiyatlaridan foydalaniş xrz. zamon texnikasi taraqqiyotida ğoyat katta ahamiyatga ega.

Ad.: Arsimoviç L.A., Elementarnaya fizika plazmi, M., 1969; Rubnikov B.A., Vvedeniye v teoriyu plazmi, ç. 1—3, M., 1969-78.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЛАЗМА (юн. plasma — шаклланган) — тўлиқ ёки кисман ионлашган ва ҳар бир элементар ҳажмдаги электрон ва ионларнинг йиғинди заряди нолга тенг бўлган газ. Суюқликнинг газ ҳолатига ўтиши буғланиш, қаттиқ жисмнинг газ ҳолатигаўтиши сублимация деб аталади. Ҳар қандай жисм кучли қиз-дириш натижасида газ ҳолатига ўтади. Агар т-ра янада оширилса, иссикдик энергияси таъсирида молекулаларнинг ионларга ажралиш жараёни бошланади. Газнинг ионланиши турли воситалар ёрдамида, мас, ёритиш, электронлар ёки бошқа зарралар б-н бомбардимон қилиш натижасида ҳам содир бўлиши мумкин. П. ҳажм бирлигидаги ионлашган атомлар сонининг шу ҳажм бирлигидаги барча атомлар сонига нис-бати П.нинг ионланиш даражаси а дейилади. а нинг қийматига қараб заиф, кучли ва тўла ионлашган П. бўлади. Космос ва Ер шароитларида, ҳоз. замон техникасида П. ҳолатидаги модда ғоят катта роль ўйнайди. Газлардан ток ўтиш ҳодисалари, яъни газлардаги раз-рядлар, яшин, учқун, электр ёйи каби ҳодисалар П. б-н боғлиқ. Ер атмосфе-расининг юқори қатлами Қуёш ва б. космик омиллар таъсирида заиф ионлашган П. бўлиб, улар қуёш шамо-л и куринишида Ер магнитосфераси ва ионосферасини ташкил қилади. Қуёш ва юқори т-рали юлдузлар тўла ионлашган П.дан иборат. П. зичлиги (1 см даги электрон ёки ионлар сони) қуйидаги қийматларга эга бўлади: галактик фазода п ~ 10 , қуёш шамолида п ~ 10 , қаттиқ жисмларда п - 1О22. «П.» терминини фанга биринчи бўлиб америкалик олимлар И.Ленгмюр ва Л.Тонкс киритган (1923).

Умумий ҳолда П.ни ташкил этувчи электронлар, ионлар ва нейтрал атомларнинг ўртача кинетик энергиялари бир-биридан фарқ қилиши мумкин. Бундай термодинамик мувозанатсиз ҳолатдаги П.га ноизотермик П. деб аталади. Мас, газ разрядли П.да ҳар бир электроннинг ўртача кинетик энергияси ионникига қараганда унлаб маро-таба катта бўлади. П .нинг мувозанатсиз ҳолати разряд токининг энергияси ҳисобига сақланиб туриши мумкин. Маълумки, ташқи манба энергияси асосан, электронлар қабул қилади. Электрон массаси ион ёки нейтрал зар-ра массасига нисбатан бир неча минг марта кичик бўлганлиги сабабли, тўқнашувлар натижасида электронлар энергиясининг жуда оз қисмигина бошқа зарраларга ўтиши мумкин. Электронлар энергиясининг камайиши ташки манба энергияси ҳисобига тўлдирила боради. Шундай қилиб, электронлар, ионлар ва нейтрал зарраларнинг ҳар қайсиси ўзига хос ўртача кинетик энергияга, демак т-рага эга. Электронлар т-раси Те, ионлар т-раси Т: ва нейтрал зарралар т-раси То орқали белгиланади. Одатда Тога нисбатан Т, каттароқ. Те эса анча катта бўлади.

П. ни характерловчи энг муҳим физик катталик Дебай радиусидир, унинг моҳиятини қуйидагича тушунтириш мумкин. Агар П. тарки-бидаги бирор q зарядли зарра ваку-умда бўлганида эди, унинг ўзидан г масофа узоқликдаги нуқтада ҳосил қилаетган потенциали формула орқали аникланар эди. Плазмада эса кузатилаётган бу зарядли зар-ра бошқа зарядланган зарралар б-н қуршаб олинган. Зарядлар орасида ўзаро таъсир кучлари мавжудлиги ту-файли кузатилаётган заряд атрофига кўпроқ унга тескари ишорали зарралар йиғилади ва улар q заряд майдо-нини кучсизлантиради. Ҳисоблашларнинг кўрсатишича, П.даги q заряднинг потенциали масофа ортиши б-н қуйидаги қонуният бўйича ўзгариб боради: бундаги D катталик т-рага, ҳажм бирлигидаги зарралар сонига, уларнинг зарядига боғлиқ. Жумладан, агар изо-термик П. фақат электронлардан ёки бир хил зарядли ионлардан иборат бўлса бу ерда электронлар (ёки ионлар) нинг ҳажм бирлигидаги сони и орқали ва электрон заряди е орқали белгиланади. r » D бўлганда, яъни D га нисбатан катта масофаларда зарядларнинг электр майдони жуда заифлашади. Бу ҳодиса заряд майдонининг экранланиши, экранланишини характерловчи D катталик эса экранланиш радиуси ёки Де-бай радиуси деб юритилади. Мас, водород П.сида Т=105А’ ва я=1016см»3 экан, Дебай радиуси £>=1,5-10~5 см. Радиуси D га тенг сфера ичидаги барча зарядли зарраларнинг сони Дебай сони дейилади. Дебай сони катта бўлгандагина П.ни газ деб ҳисоблаш мумкин. П.нинг асосий хусусияти шундан ибо-ратки, ундаги мусбат ва манфий зарядлар зичликлари деярли бир-бирига тенгдир. Бу хусусият П.нинг ква-зинейтраллиги дейилади. П. эгаллаган жойнинг чизиғий ўлчами Дебай радиусидан анча катта ҳолатдагина ква-зинейтраллик рўй беради.

Модданинг қаттиқ, суюқ ёки газ қолатларда бўлиши унинг агрегат ҳолатлари дейилади. Юқорида айтилганлардан равшанки, П. хусусиятлари модданинг оддий газ ҳолатидаги хусусиятларидан кўп жиҳатдан фарқ қилади. Шунинг учун П.ни модданинг тўртинчи ҳолати деб ҳисобланади. П. хусусиятларидан фойдаланиш хрз. замон техникаси тараққиётида ғоят катта аҳамиятга эга.

Ад.: Арцимович Л.А., Элементарная физика плазмы, М., 1969; Рубников Б.А., Введение в теорию плазмы, ч. 1—3, М., 1969-78.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.