Plazma tezlatkiçlar

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 244–245-b. — ziyouz.com

Plazma tezlatkiçlar - tezligi 10— 103km/s va undan yuqori bölgan plazma oqimi hosil qiliş uçun işlatiladigan qurilmalar. Ulardagi ionlarning kinetik energiyasi 10 eV dan 105—106 eV gaça yetadi. Energiyaning pastki çegarasida past t-rali plazma generatorlari — plazmatronlarga, yuqori çegarada — zaryadlangan zarralar tezlatkiçlariga öxşaydi. P. t. töliq ionlaşgan böladi. Katta tezlikdagi plazma oqimini turli yöl b-n mas, qattiq jismga lazer nurlarini ta'sir ettirib oliş mumkin. 1-rasmda P.t.ga tegişli asbob tasvirlangan, unda tezlaniş va plazmani tayyorlaş bir yoki bir neçta elektr razryadning elektr energiyasi hisobiga amalga oşadi.

Tezlaniş mexanizmi.P.t. ning iş jarayonini taxlil qilişda plazmani yaxlit muhit yoki zarralar (ion va elektronlar) yiğindisi deb qaraş mumkin. Yaxlit muhit deb olinganda plazmaning tezlanişi töliq (ion va elektronlar) bosimning pasayişi va plazmada oquvçi toklarning özaro ta'siridan vujudga keladi. Plazma zarralar yiğindisi bölsa ionlar tezlanişi quyidagilar asosida vujudga keladi; 1) plazma hajmidagi elektr maydon ta'sirida; 2) yönaltirilgan elektronlar oqimi («elektron şamoli»)ning ionlar b-n töqnaşişidan; 3) ionlarning özaro töqnaşişidan.

P. t. tasnifi. P.t. issiklik va elektromagnit tezlatkiçlarga bölinadi. Issiqlik P.t. orasida izotermik bölmagan tezlatkiçlar alohida ahamiyatga ega. Unda Rs >> Rg Buni quyidagiça tuşuntiriş mumkin: «issiq» elektron (Ts >> T) li plazma yuqori t-rali T ionlar plazmasiga nisbatan juda oson hosil böladi. Buni izotermik bölmagan plazma deyiladi. Izotermik bölmagan tezlatkiçning tuzilişi tez elektronlarni injek-siyalaş yöli b-n yoki elektronli siklotron rezonansi yordamida t-rasi Ts _ yu7 - Yu* K ga teng «issiq» elektronli plazma hosil qiladigan «magnit soplosi»dan iborat. 2-rasmda izotermik bölmagan plazma tezlatkiçi sxemasi kel-tirilgan. Bunda elektron zambarak EZ dan çiqayotgan elektron dastasi gazrazryad kamerasi GKdagi elektronlarni «isitadi» va bu kameraga kiritilayotgan iş moddasi I Mni ionlaydi. Hosil bölgan va tezlaşgan plazma TP elektron bosimining farqi ta'sirida magnit maydoni ğaltagi MMF vujudga keltirayotgan magnit maydoni çiziqlari böylab oqib çiqadi. Elektronlar kameradan çiqib ketişga urinib, hajmiy zaryadlarning elektr maydonini hosşt qiladi. Bu maydon, öz navbatida, ionlarga kT ~ 10 -10' eV miqdoridagi energiya berib, ularni tezlaştiradi. Elektromagnit P.t. plazmaga energiya berilişiga qarab 3 sinfga bölinadi: radiatsion tezlatkiçlar —bundaplazma oqimining tezlanişi plazma kuyuklanmasiga tuşayotgan elektromagnit tölqinlarining bosimi ta'sirida kelib çikali; induksion tezlatkiçlar — impulsli tizimlar, unda taşqi ösuvçi magnit maydoni V plazma halqasidagi tokni induksiyalaydi. Şu tok b-n taşqi magnit maydoni radial taşkil etuvçisining özaro ta'siri Amper kuçini hosil qiladi. Bu kuç plazma halqasini tezlaştiradi; elektrodli tezlatkiçlar — tezlanişli plazma b-n kuçlaniş manbaiga ulangan elektrodlar özaro kontaktda böladi. Bu tokning taşqi (avtonom magnit tizim hosil qilgan) yoki xususiy (plazmadan oqadigan tok hosil qilgan) magnit maydoni b-n amper ta'siridan plazma tezlanişi hosil böladi. Elektrodli P.t. keng tarqalgan.

Birinçi P.t. 1950-y.lar örtalarida paydo böldi. Ular sirtni tozalaş texnologiyasi (katodli çanglatiş usuli), turli sirtlarda metall plyonka hosil qiliş, ionosfera aerodinamikasi tadqiqotlari va astrofizika eksperimentlari (kosmik hodisalarni modellaş), termoyadro tadqiqotlar (plazma injektori sifati)da qöllaniladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЛАЗМА ТЕЗЛАТКИЧЛАР - тезлиги 10— 103км/с ва ундан юқори бўлган плазма оқими ҳосил қилиш учун ишлатиладиган қурилмалар. Улардаги ионларнинг кинетик энергияси 10 эВ дан 105—106 эВ гача етади. Энергиянинг пастки чегарасида паст т-рали плазма генераторлари — плазматронларга, юқори чегарада — зарядланган зарралар тезлаткичларига ўхшайди. П. т. тўлиқ ионлашган бўлади. Катта тезликдаги плазма оқимини турли йўл б-н мас, қаттиқ жисмга лазер нурларини таъсир эттириб олиш мумкин. 1-расмда П.т.га тегишли асбоб тасвирланган, унда тезланиш ва плазмани тайёрлаш бир ёки бир нечта электр разряднинг электр энергияси ҳисобига амалга ошади.

Тезланиш механизми.П.т. нинг иш жараёнини тахлил қилишда плазмани яхлит муҳит ёки зарралар (ион ва электронлар) йиғиндиси деб қараш мумкин. Яхлит муҳит деб олинганда плазманинг тезланиши тўлиқ (ион ва электронлар) босимнинг пасайиши ва плазмада оқувчи токларнинг ўзаро таъсиридан вужудга келади. Плазма зарралар йиғиндиси бўлса ионлар тезланиши қуйидагилар асосида вужудга келади; 1) плазма ҳажмидаги электр майдон таъсирида; 2) йўналтирилган электронлар оқими («электрон шамоли»)нинг ионлар б-н тўқнашишидан; 3) ионларнинг ўзаро тўқнашишидан.

П. т. таснифи. П.т. иссиклик ва электромагнит тезлаткичларга бўлинади. Иссиқлик П.т. орасида изотермик бўлмаган тезлаткичлар алоҳида аҳамиятга эга. Унда Рс >> Рг Буни қуйидагича тушунтириш мумкин: «иссиқ» электрон (Тс >> Т) ли плазма юқори т-рали Т ионлар плазмасига нисбатан жуда осон ҳосил бўлади. Буни изотермик бўлмаган плазма дейилади. Изотермик бўлмаган тезлаткичнинг тузилиши тез электронларни инжек-циялаш йўли б-н ёки электронли циклотрон резонанси ёрдамида т-раси Тс _ ю7 - Ю* К га тенг «иссиқ» электронли плазма ҳосил қиладиган «магнит соплоси»дан иборат. 2-расмда изотермик бўлмаган плазма тезлаткичи схемаси кел-тирилган. Бунда электрон замбарак ЭЗ дан чиқаётган электрон дастаси газразряд камераси ГКдаги электронларни «иситади» ва бу камерага киритилаётган иш моддаси И Мни ионлайди. Ҳосил бўлган ва тезлашган плазма ТП электрон босимининг фарқи таъсирида магнит майдони ғалтаги MMF вужудга келтираётган магнит майдони чизиқлари бўйлаб оқиб чиқади. Электронлар камерадан чиқиб кетишга уриниб, ҳажмий зарядларнинг электр майдонини ҳосшт қилади. Бу майдон, ўз навбатида, ионларга кТ ~ 10 -10’ эВ миқдоридаги энергия бериб, уларни тезлаштиради. Электромагнит П.т. плазмага энергия берилишига қараб 3 синфга бўлинади: радиацион тезлаткичлар —бундаплазма оқимининг тезланиши плазма куюкланмасига тушаётган электромагнит тўлқинларининг босими таъсирида келиб чикали; индукцион тезлаткичлар — импульсли тизимлар, унда ташқи ўсувчи магнит майдони В плазма ҳалқасидаги токни индукциялайди. Шу ток б-н ташқи магнит майдони радиал ташкил этувчисининг ўзаро таъсири Ампер кучини ҳосил қилади. Бу куч плазма ҳалқасини тезлаштиради; электродли тезлаткичлар — тезланишли плазма б-н кучланиш манбаига уланган электродлар ўзаро контактда бўлади. Бу токнинг ташқи (автоном магнит тизим ҳосил қилган) ёки хусусий (плазмадан оқадиган ток ҳосил қилган) магнит майдони б-н ампер таъсиридан плазма тезланиши ҳосил бўлади. Электродли П.т. кенг тарқалган.

Биринчи П.т. 1950-й.лар ўрталарида пайдо бўлди. Улар сиртни тозалаш технологияси (катодли чанглатиш усули), турли сиртларда металл плёнка ҳосил қилиш, ионосфера аэродинамикаси тадқиқотлари ва астрофизика экспериментлари (космик ҳодисаларни моделлаш), термоядро тадқиқотлар (плазма инжектори сифати)да қўлланилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.