Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Plazmotron

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 246–247-b. — ziyouz.com

    Plazmotron PLAZMOTRON, plazma generator i (plazma va elektron) — plazma oliş uçun işlatiladigan gaz razryadli asbob. Sanoatda materiallarga işlov berişda qöllaniladi. Gazlarda foydalanilayotgan elektr razryadlarning turiga qarab yey razryadli va yuqori çastotali P. keng tarqalgan.

    Özgarmas tokda işlaydigan yey razryadli P. quyidagi asosiy qismlardan iborat: bitta (katod) yoki ikkita (katod va anod) elektrod, razryad kamera-si, plazma hosil qiluvçi moddani uza-tiş qismi. Razryad kamerasining plazma oqadigan yoriği P. soplosi deyiladi. Yey razryadli P.ning ikki turi: taşqi plazma yoyi va plazmali oqimni hosil qilişda işlatiladigan P.mavjud. Bi-rinçi tur P.da yey razryadi katod va anod sifatida olingan jism orasida yonadi. P.ning ikkinçi turida katod va anod orasidagi razryadda hosil qilinayotgan plazma razryad kamerasidan ingiçka uzun oqim sifatida oqib çiqadi.

    Yey razryadli P.da iş gazi (vodorod, kislorod, azot, argon, geliy va b.) qiyin eriydigan katod (volfram, molibden, maxsus krtişmalar) va suv b-n sovitiladigan mis anodi orasida sodir bölayotgan yey razryadi tufayli plazmaga aylanadi. Bu plazma anoddagi yoriqdan oqib çiqadi.

    Yey razryadli P.da razryadning turğunligiga magnit maydoni, gazlar oqimi, razryad kamerasi, soploning devorlari tufayli erişiladi. Bu P.ning quvvati 10 MVt, soplo kesi-midagi oqim t-rasi (3 — 25) 103K, oqimning çiqiş tezligi 104 m/s.

    Yuqori çastotali P. esa elektromagnit ğaltak — induktor yoki yuqori çastotali energiya manbaiga ulangan elektrodlar, razryad kamerasi, plazma qosil qiluvçi moddani kirgiziş kis-mini öz içiga oladi. Uning induksi-on, siğimli, maş'alli, öta yuqori çastotali xillari mavjud. Induksion P. yordamida nitrid, borid, karbid va b. kimyoviy birikmalar asosidagi yupka dispersli va juda toza kukun materiallar olinadi. P. quvvati 1 MVt ga yeta-di, t-ra razryad kamerasining markazi va plazma oqimining boşlaniş joyida ~ Yu4K > plazma oqimining tezligi 103 m/s, çastotasi bir neça ön ming Gs dan önlab MGs gaça böladi. Öta yuqori çastotali P. çastotasi ming va ön ming MGs larni taşkil qiladi; ularni ta'minlovçi generator sifatida magnetronlar qöllaniladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ПЛАЗМОТРОН, плазма генератор и (плазма ва электрон) — плазма олиш учун ишлатиладиган газ разрядли асбоб. Саноатда материалларга ишлов беришда қўлланилади. Газларда фойдаланилаётган электр разрядларнинг турига қараб ей разрядли ва юқори частотали П. кенг тарқалган.

    Ўзгармас токда ишлайдиган ей разрядли П. қуйидаги асосий қисмлардан иборат: битта (катод) ёки иккита (катод ва анод) электрод, разряд камера-си, плазма ҳосил қилувчи моддани уза-тиш қисми. Разряд камерасининг плазма оқадиган ёриғи П. соплоси дейилади. Ей разрядли П.нинг икки тури: ташқи плазма ёйи ва плазмали оқимни ҳосил қилишда ишлатиладиган П.мавжуд. Би-ринчи тур П.да ей разряди катод ва анод сифатида олинган жисм орасида ёнади. П.нинг иккинчи турида катод ва анод орасидаги разрядда ҳосил қилинаётган плазма разряд камерасидан ингичка узун оқим сифатида оқиб чиқади.

    Ей разрядли П.да иш гази (водород, кислород, азот, аргон, гелий ва б.) қийин эрийдиган катод (вольфрам, молибден, махсус кртишмалар) ва сув б-н совитиладиган мис аноди орасида содир бўлаётган ей разряди туфайли плазмага айланади. Бу плазма аноддаги ёриқдан оқиб чиқади.

    Ей разрядли П.да разряднинг турғунлигига магнит майдони, газлар оқими, разряд камераси, соплонинг деворлари туфайли эришилади. Бу П.нинг қуввати 10 МВт, сопло кеси-мидаги оқим т-раси (3 — 25) 103К, оқимнинг чиқиш тезлиги 104 м/с.

    Юқори частотали П. эса электромагнит ғалтак — индуктор ёки юқори частотали энергия манбаига уланган электродлар, разряд камераси, плазма қосил қилувчи моддани киргизиш кис-мини ўз ичига олади. Унинг индукци-он, сиғимли, машъалли, ўта юқори частотали хиллари мавжуд. Индукцион П. ёрдамида нитрид, борид, карбид ва б. кимёвий бирикмалар асосидаги юпка дисперсли ва жуда тоза кукун материаллар олинади. П. қуввати 1 МВт га ета-ди, т-ра разряд камерасининг маркази ва плазма оқимининг бошланиш жойида ~ Ю4К > плазма оқимининг тезлиги 103 м/с, частотаси бир неча ўн минг Гц дан ўнлаб МГц гача бўлади. Ўта юқори частотали П. частотаси минг ва ўн минг МГц ларни ташкил қилади; уларни таъминловчи генератор сифатида магнетронлар қўлланилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.