Pleonazm
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 266-b. — ziyouz.com
Pleonazm (yun. pleonasmos — ortiqçalik) — bir xil yoki sinonimik ifoda vositalarining (til birliklarining) semantik jihatdan takror holda qöllanişi. P. tejamlilik prin-sipiga zid hodisadir. Biroq şunga qaramay u uslubiy vazifa bajarişga asoslanadi. Pleonastik qöllaniş uçun şakliy takror asosiy mezon böla olmaydi, balki mavjud ma'noning qay-ta takrorlanişi asosdir. Nutkda takrorlanayotgan birliklarning turi (qöşimça, söz, gap)ga qarab, P.ni quyidagi turlarga ajratiş mumkin: 1. Leksik P.lar; 2. Semantik P.lar; 3. Affiksal P.lar; 4. Leksik-affiksal P.lar. 5. Sintaktik P.lar.
Agar sinonim yoki semantik jihatdan yaqin bölgan sözlar leksik birlik sifatida birikib, özaro aniklovçi — aniklanmiş munosabatida bölsa, ular leksik P.lar hisoblanadi: kötşak it, tuz namak, interval oraliği, mayda mikroblar kabi. Bunday tavtologik xarakterdagi P.lar köpinça özlaşma sözning ma'nosini töla anglamaslik yoki hisobga olmaslik natijasida unga şu sözning özbekça sinonimini qöşiş tufayli vujudga keladi. Ba'zi leksik P.larda aynan bir tuşunçaning takrori mavjud bölsada, özlaşma söz semantikasida ma'no siljişi röy beradi: boş-oyoq sarpo (forsça «sar-po» — boş-oyoq), lahm göşt (arab. «lahm» — göşt).
Özbek tilida semantik P. ham keng tarqalgan: oyoq b-n tepmoq, köz b-n körmoq, qari çol, maxfiy sir kabi (tepiş oyoq orqali, köriş köz orqali sodir bölişi; çol bölgaç, uning qariligi, sir bölgandan keyin maxfiyligi aniq narsa). Mazkur misollardagi semantik ortiqçaliklar nutkda ta'sirçanlikni, ta'kidni oşiriş maqsadlariga xizmat qiladi.
Affiksal P.lar qöşimçalarning takrorlanişi natijasida vujudga keladi: kuylaşaylikkuylaylik, kökimtirroq (-imtir va roq), singlisi (-i va -si) va b. Leksik-affiksal P.larda özak-negiz anglatgan ma'no qöşimça orqali yana takror ifodalanadi. Mas, töqayzor, örmonzor sözlarining özagida örin ma'nosi ham, jamlik ma'nosi ham anglaşiladi. Kulolçi, omborxona, yotoqxona sözlarida ham pleonastik qöllaniş kuzatiladi. Bunday hollarda pleonastik qöllanişga hojat yöq. Til doimo öta aniqlikka intilar ekan, unda ortiqçalikning yuzaga kelişi tabiiydir. Ortiqçaliklar esa köpinça uslubiy vazifa uçun xizmat qiladi. Tavtologiya ham P.ning bir körinişi hisoblanadi.
Ne'mat Mahkamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЛЕОНАЗМ (юн. pleonasmos — ортиқчалик) — бир хил ёки синонимик ифода воситаларининг (тил бирликларининг) семантик жиҳатдан такрор ҳолда қўлланиши. П. тежамлилик прин-ципига зид ҳодисадир. Бироқ шунга қарамай у услубий вазифа бажаришга асосланади. Плеонастик қўлланиш учун шаклий такрор асосий мезон бўла олмайди, балки мавжуд маънонинг қай-та такрорланиши асосдир. Нуткда такрорланаётган бирликларнинг тури (қўшимча, сўз, гап)га қараб, П.ни қуйидаги турларга ажратиш мумкин: 1. Лексик П.лар; 2. Семантик П.лар; 3. Аффиксал П.лар; 4. Лексик-аффиксал П.лар. 5. Синтактик П.лар.
Агар синоним ёки семантик жиҳатдан яқин бўлган сўзлар лексик бирлик сифатида бирикиб, ўзаро аникловчи — аникланмиш муносабатида бўлса, улар лексик П.лар ҳисобланади: кўтшак ит, туз намак, интервал оралиғи, майда микроблар каби. Бундай тавтологик характердаги П.лар кўпинча ўзлашма сўзнинг маъносини тўла англамаслик ёки ҳисобга олмаслик натижасида унга шу сўзнинг ўзбекча синонимини қўшиш туфайли вужудга келади. Баъзи лексик П.ларда айнан бир тушунчанинг такрори мавжуд бўлсада, ўзлашма сўз семантикасида маъно силжиши рўй беради: бош-оёқ сарпо (форсча «сар-по» — бош-оёқ), лаҳм гўшт (араб. «лаҳм» — гўшт).
Ўзбек тилида семантик П. ҳам кенг тарқалган: оёқ б-н тепмоқ, кўз б-н кўрмоқ, қари чол, махфий сир каби (тепиш оёқ орқали, кўриш кўз орқали содир бўлиши; чол бўлгач, унинг қарилиги, сир бўлгандан кейин махфийлиги аниқ нарса). Мазкур мисоллардаги семантик ортиқчаликлар нуткда таъсирчанликни, таъкидни ошириш мақсадларига хизмат қилади.
Аффиксал П.лар қўшимчаларнинг такрорланиши натижасида вужудга келади: куйлашайликкуйлайлик, кўкимтирроқ (-имтир ва роқ), синглиси (-и ва -си) ва б. Лексик-аффиксал П.ларда ўзак-негиз англатган маъно қўшимча орқали яна такрор ифодаланади. Мас, тўқайзор, ўрмонзор сўзларининг ўзагида ўрин маъноси ҳам, жамлик маъноси ҳам англашилади. Кулолчи, омборхона, ётоқхона сўзларида ҳам плеонастик қўлланиш кузатилади. Бундай ҳолларда плеонастик қўлланишга ҳожат йўқ. Тил доимо ўта аниқликка интилар экан, унда ортиқчаликнинг юзага келиши табиийдир. Ортиқчаликлар эса кўпинча услубий вазифа учун хизмат қилади. Тавтология ҳам П.нинг бир кўриниши ҳисобланади.
Неъмат Маҳкамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.