Plutoniy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 270–271-b. — ziyouz.com
Plutoniy (lot. Plutonium), Pu — sun'iy yöl b-n olingan, aktinoidlar guruhiga mansub radioaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 94, at.m. 244,0642. P.ning barqaror izotoplari yöq; uning massa sonlari 232 dan 246 gaça bölgan 15 ta radioaktiv izotopi ma'lum. P.ning ahamiyatga ega izotopi 244Ri(T1/2=8,26-107 y.)dir. P. 1940- 41 y.larda amerikalik olim G. Siborg rahbarligida uranni oğir vodorod — deytronlar b-n nurlantirib olingan. P.ning nomi Pluton planetasi şarafiga qöyilgan. Uranni a- zarraçalar b-n bombardimon qilib, P.ning yengil izotoplari olingan. Uranni ney-tronlar b-n yoritganda, uran neytronlarni ketma-ket qamrab olişi nati-jasida P.ning oğir izotoplari hosil böladi. P. barça izotoplari yarim yemiriliş davrining muddati Yerning yoşidan ançagina kiçik, şuning uçun barça boşlangiç P. (Yer planetasi taşkil topayotganda mavjud bölgan) butunlay parçalanib ketgan.
P. yaltiroq oq metall. Sutoklaniş t-rasi 640°, qaynaş t-rasi 3352°, ziçligi 19,86 g/sm3, atom radiusi 1D62A. P.ning kimyoviy xossalari uran va neptuniyning xossalariga öxşaş. P. kimyoviy faol element. Öz birikmalarida 3, 4, 5 va 6 valentli. P. kislorodda yondirilsa, uning eng barqaror ok-sidi RiO2 hosil böladi. P. vodorodni yutiş xossasiga ega. Boşqa metallar va metallmaslar b-n birikmalar hosil qiladi.
P.ning sanoatda işlab çiqarilişi yadro reaktorlarida 238U yadrosiga neytronlar ta'sir ettirişga asoslangan. P., odatda, PuF3, PuF4 yoki PuO2 ni bariy, kalsiy yoki litiy buğlari b-n qaytarib olinadi. P. nihoyatda za-harli. Organizmga kirganida çiqib ketmaydi, suyakka ötib, yiğiladi. P.ni işlatişda ehtiyot çoralariga rioya qiliş kerak.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЛУТОНИЙ (лот. Plutonium), Pu — сунъий йўл б-н олинган, актиноидлар гуруҳига мансуб радиоактив кимёвий элемент. Тартиб рақами 94, ат.м. 244,0642. П.нинг барқарор изотоплари йўқ; унинг масса сонлари 232 дан 246 гача бўлган 15 та радиоактив изотопи маълум. П.нинг аҳамиятга эга изотопи 244Ри(Т1/2=8,26-107 й.)дир. П. 1940- 41 й.ларда америкалик олим Г. Сиборг раҳбарлигида уранни оғир водород — дейтронлар б-н нурлантириб олинган. П.нинг номи Плутон планетаси шарафига қўйилган. Уранни а- заррачалар б-н бомбардимон қилиб, П.нинг енгил изотоплари олинган. Уранни ней-тронлар б-н ёритганда, уран нейтронларни кетма-кет қамраб олиши нати-жасида П.нинг оғир изотоплари ҳосил бўлади. П. барча изотоплари ярим емирилиш даврининг муддати Ернинг ёшидан анчагина кичик, шунинг учун барча бошлангич П. (Ер планетаси ташкил топаётганда мавжуд бўлган) бутунлай парчаланиб кетган.
П. ялтироқ оқ металл. Сутокланиш т-раси 640°, қайнаш т-раси 3352°, зичлиги 19,86 г/см3, атом радиуси 1Д62А. П.нинг кимёвий хоссалари уран ва нептунийнинг хоссаларига ўхшаш. П. кимёвий фаол элемент. Ўз бирикмаларида 3, 4, 5 ва 6 валентли. П. кислородда ёндирилса, унинг энг барқарор ок-сиди РиО2 ҳосил бўлади. П. водородни ютиш хоссасига эга. Бошқа металлар ва металлмаслар б-н бирикмалар ҳосил қилади.
П.нинг саноатда ишлаб чиқарилиши ядро реакторларида 238U ядросига нейтронлар таъсир эттиришга асосланган. П., одатда, PuF3, PuF4 ёки PuO2 ни барий, кальций ёки литий буғлари б-н қайтариб олинади. П. ниҳоятда за-ҳарли. Организмга кирганида чиқиб кетмайди, суякка ўтиб, йиғилади. П.ни ишлатишда эҳтиёт чораларига риоя қилиш керак.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.