Plutonizm
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 270-b. — ziyouz.com
Plutonizm (Pluton — afsonaviy yer osti hukmdori nomidan) — Yer geologik tarixida içki (endogen) jarayonlar hal qiluvçi rol öynaydi degan ilmiy ta'limot. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida kengtarqalgan. P. qaraşlari sistemasi şotlandiyalik tabiatşunosgeolog J. Gettonning «Yer nazariyasi» kitobida (1788, 1795) işlab çiqilgan. Uning fikriça, Yer yuzasi va Yer pöstida sodir böladigan barça özgarişlar fizik va kimyoviy jarayonlar b-n uzviy boğliq. P. quruklik yuzasining suv b-n yuvilib ketişi, dengiz ostida çökindi jinslarning paydo bölişi, ularning ziçlanişi, dengiz suvi qaytgaç, yangidan materikning bunyodga kelişini «yerning içki harorati» (magmatizm va vulkanizm) oqibati, deb hisoblardi. J. Gettonning bu ta'limoti magma va magmatik toğ jinslari haqidagi birinçi progressiv tuşunçaga asos soldi va öşa davrda xukm surgan neptunizm (A. Verner) ta'limotiga katta zarba berdi. 19-a. boşlarida bazaltlarning vulkandan kelib çiqqanligi va vulkan hamda zil-zilalarda Yer içki energiyasining ahamiyati aniklandi. P. tarafdorlari Yer yuzasi tarixida vulkan harakatlari hal qiluvçi ahamiyatga ega, deb hisoblaganlar (vulkanizm-katastrofizm tarafdorlari A. Gumboldt va L. Bux ham şu fikrda edilar). «Vulkanistlar» va «plutonistlar»ning ilmiy qaraşlari bir-biridan farklansada, ularning har qaysisi Yer tarixida içki kuçlarning hal qiluvçi rolini tan olganlar va ular orasidagi ilmiy bahslaşuvlar geol. fanini rivojlanişiga katta hissa qöşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЛУТОНИЗМ (Pluton — афсонавий ер ости ҳукмдори номидан) — Ер геологик тарихида ички (эндоген) жараёнлар ҳал қилувчи роль ўйнайди деган илмий таълимот. 18-а. охири — 19-а. бошларида кенгтарқалган. П. қарашлари системаси шотландиялик табиатшуносгеолог Ж. Геттоннинг «Ер назарияси» китобида (1788, 1795) ишлаб чиқилган. Унинг фикрича, Ер юзаси ва Ер пўстида содир бўладиган барча ўзгаришлар физик ва кимёвий жараёнлар б-н узвий боғлиқ. П. қуруклик юзасининг сув б-н ювилиб кетиши, денгиз остида чўкинди жинсларнинг пайдо бўлиши, уларнинг зичланиши, денгиз суви қайтгач, янгидан материкнинг бунёдга келишини «ернинг ички ҳарорати» (магматизм ва вулканизм) оқибати, деб ҳисобларди. Ж. Геттоннинг бу таълимоти магма ва магматик тоғ жинслари ҳақидаги биринчи прогрессив тушунчага асос солди ва ўша даврда хукм сурган нептунизм (А. Вернер) таълимотига катта зарба берди. 19-а. бошларида базальтларнинг вулкандан келиб чиққанлиги ва вулкан ҳамда зил-зилаларда Ер ички энергиясининг аҳамияти аникланди. П. тарафдорлари Ер юзаси тарихида вулкан ҳаракатлари ҳал қилувчи аҳамиятга эга, деб ҳисоблаганлар (вулканизм-катастрофизм тарафдорлари А. Гумбольдт ва Л. Бух ҳам шу фикрда эдилар). «Вулканистлар» ва «плутонистлар»нинг илмий қарашлари бир-биридан фарклансада, уларнинг ҳар қайсиси Ер тарихида ички кучларнинг ҳал қилувчи ролини тан олганлар ва улар орасидаги илмий баҳслашувлар геол. фанини ривожланишига катта ҳисса қўшган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.