Pnevmotoraks
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 273–274-b. — ziyouz.com
Pnevmotoraks (yun. pneuma — havo, nafas va thorax — kökrak) — plevraning visseral (içki) va pariyetal (taşqi) varaqlari oraliğiga havo töplanişi; patologik holat. P. bir tomonlama yoki ikki tomonlama, töplangan havoning miqdoriga qarab qisman yoki töliq (total) bölişi mumkin, bunda öpka qisman yoki töliq puçayadi (kollaps holatiga keladi). Oçiq, yopiq va klapanli P. ajratiladi. Agar nafas olganda havo plevra böşliğiga erkin kirsa va nafas çiqarganda erkin çiqsa, oçiq P.; plevra böşliğiga havo kirgan teşik berkilib qolsa va havo taşqariga çiqa olmasa, yo p i q P. de-yiladi. Nafas olganda havo plevra böşliğiga kirsa-yu, nafas çiqarganda biror sabab b-n çikmasa plevra buşli-ğida havo bosimi ortib boradi, bu klapanli yoki vintelli P. deb ataladi.
Kelib çiqişiga köra, travmatik, operatsion, spontan va sun'iy P. farqlanadi. Travmatik P. kukrak qafasi yoki öpka töqimasi şikastlanişi natijasida, operatsion P. kökrak qafasi a'zolarida xirurgik muolajalar ötkazilganda vujudga keladi. Spontan P. öz-özidan, heç bir sa-babsiz kökrak qafasi va öpka töqimalarida jarohatsiz plevra böşliğida havo töplanişi b-n keçadi. Lekin har bir holda ham öpkada kam ifodalangan özgarişlar paydo bölişi isbotlangan. Spontan P. köproq20—40 yoşli erkaklarda, ayollarga nisbatan köproq uçraydi. Köpinça spontan P. ötkir yoki örtaça ötkir tarzda keçadi. Töliq soğlom vaktida fizik zöriqiş ta'sirida, yötal xurujidan keyin tösatdan kökrak qafasida kuçli oğriq, hansiraş, quruq yötal, yurak urişi, ba'zan sianoz paydo böladi. Klapanli P. kasallikning eng ogir şakli bölib, unda nafas va yurak faoliyati buzila-di; nafas yetişmasligi, oğriq va sianoz röyrost ifodalanadi. Bemor talvasa holatiga tuşadi, nafas oliş tez va yuzaki böladi.
P. diagnozi kökrak qafasini fizikal tekşiriş, plevrani punksiya qiliş va rentgenoskopiya tahlillariga köra aniqlanadi. Bemor, asosan, kasalxonada davolanadi. Konservativ davo naf bermasa, xirurgik usul qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПНЕВМОТОРАКС (юн. pneuma — ҳаво, нафас ва thorax — кўкрак) — плевранинг висцерал (ички) ва париетал (ташқи) варақлари оралиғига ҳаво тўпланиши; патологик ҳолат. П. бир томонлама ёки икки томонлама, тўпланган ҳавонинг миқдорига қараб қисман ёки тўлиқ (тотал) бўлиши мумкин, бунда ўпка қисман ёки тўлиқ пучаяди (коллапс ҳолатига келади). Очиқ, ёпиқ ва клапанли П. ажратилади. Агар нафас олганда ҳаво плевра бўшлиғига эркин кирса ва нафас чиқарганда эркин чиқса, очиқ П.; плевра бўшлиғига ҳаво кирган тешик беркилиб қолса ва ҳаво ташқарига чиқа олмаса, ё п и қ П. де-йилади. Нафас олганда ҳаво плевра бўшлиғига кирса-ю, нафас чиқарганда бирор сабаб б-н чикмаса плевра бушли-ғида ҳаво босими ортиб боради, бу клапанли ёки винтелли П. деб аталади.
Келиб чиқишига кўра, травматик, операцион, спонтан ва сунъий П. фарқланади. Травматик П. кукрак қафаси ёки ўпка тўқимаси шикастланиши натижасида, операцион П. кўкрак қафаси аъзоларида хирургик муолажалар ўтказилганда вужудга келади. Спонтан П. ўз-ўзидан, ҳеч бир са-бабсиз кўкрак қафаси ва ўпка тўқималарида жароҳатсиз плевра бўшлиғида ҳаво тўпланиши б-н кечади. Лекин ҳар бир ҳолда ҳам ўпкада кам ифодаланган ўзгаришлар пайдо бўлиши исботланган. Спонтан П. кўпроқ20—40 ёшли эркакларда, аёлларга нисбатан кўпроқ учрайди. Кўпинча спонтан П. ўткир ёки ўртача ўткир тарзда кечади. Тўлиқ соғлом вактида физик зўриқиш таъсирида, йўтал хуружидан кейин тўсатдан кўкрак қафасида кучли оғриқ, ҳансираш, қуруқ йўтал, юрак уриши, баъзан цианоз пайдо бўлади. Клапанли П. касалликнинг энг огир шакли бўлиб, унда нафас ва юрак фаолияти бузила-ди; нафас етишмаслиги, оғриқ ва цианоз рўйрост ифодаланади. Бемор талваса ҳолатига тушади, нафас олиш тез ва юзаки бўлади.
П. диагнози кўкрак қафасини физикал текшириш, плеврани пункция қилиш ва рентгеноскопия таҳлилларига кўра аниқланади. Бемор, асосан, касалхонада даволанади. Консерватив даво наф бермаса, хирургик усул қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.