Poetika

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 375–376-b. — ziyouz.com

Poetika (yun. poietike — poetik san'at) — badiiy asarlarda ifoda vositalari tizimi haqidagi fan, eng qad. ada-biyotşunoslikfani. Kengma'noda P. ada-biyot nazariyasi tuşunçasiga töğri keladi. Adabiyot nazariyasi sifatida P. adabiy tur va janrlar xususiyatini, oqim va yönalişlar, uslub va metodlarni örga-nadi hamda badiiylik darajasi örtasidagi içki boğlaniş va özaro munosabat qonuniyatlarini tadqiq etadi.

P. 3 tarkibiy qismdan iborat: umumiy P., tavsifiy (xususiy) P., tarixiy P. Umumiy P. har qanday asarning badiiy vositalari va quriliş qonuniyatlarini janrga, adabiy tur va jinslarga karab muallif niyatining mujassamlaniş usullarini tadqiq etadi. Tavsifi y P. ayrim olingan bir muallif asarlarining yoki davrlar va yönalişlarning öziga xos xususiyatlarini aniklaydi. Tarixi y P. badiiy vositalar taraqqiyotini (obrazli ifodalar, şakllar, qofiyalar) va kategoriyalarni (badiiy qilib berilgan zamon, makon, ritm) örganadi.

«P». termini dastlab Aristotelnit «Poetika» asarida qöllangan. Bu asar badiiy asar va uning tiliga oid nazariy masalalarni yoritişda dastlabki asarlardan hisoblanadi. Asarda yunon adabiyotidagi ilk realizm nazariyasi haqida ma'lumot berilgan. Buyuk vatandoşimiz Abu Nasr Forobiy xam uşbu asar ta'sirida «Şoirlar san'ati qonunlari haqida risola»sini yozgan. Realistik adabiyotning klassitsizm bos-qiçi haqidagi nazariy masalalar fransuz olimi va şoiri N. Bualonnng «Poetik san'at» asari (1674)da yoritildi. Bualo bu asarida klassitsizm poetikasi asoslarini yaratdi, bu oqim uçun xos bölgan xususiyatlarni oçib berdi va ularni badiiy ijod krnuniyatlari sifatida talqin qildi. Klassitsizm nazariyasining dogmatik ğoyalariga qarşi kuraşda fransuz yozuvçisi va faylasu-fi D. Didroning «Dramatik poeziya haqida» (1758), G. Lessingning «Gamburg dramaturgiyasi» (2 j.li, 1767—69) asarlari vujudga keldi. Bu asarlarda ijodda erkinlik, hayotiy haqiqat masalalari, hayotni dinamik tarzda tasvirlaş talablari nazariy asoslandi.

Musulmon Şarqi adabiyotida P. 3 qismdan: 1) ilmi aruz, 2) ilmi qofiya, 3) ilmi badi'dan iborat max-sus fan sifatida şakllangan va bu fanning mazkur yönalişlari böyiça köplab ilmiy asarlar yaratilgan (Şayx Ahmad Taroziyning «Funun ul-baloğa», Atoulloh Husayniyning «Ba-doi' ussanoyi'» va b.).

Adabiy-badiiy mezonlar, ya'ni P.ning muayyan qonun-qoidalari ayrim adabiy yönaliş, oqim va maktablarda, alohida xalqlarda (tasavvuf şe'riyati P.si, xalq dostonçiligi P.si, ma'rifatparvarlik adabiyoti P.si, Şarq adabiyoti P.si, uzbek adabiyoti P.si kabi), hatto buyuk qalam sohiblari ijodida pişgan, puxta işlanib, sayqal topgan (Navoiy P.si, Bobur P.si, Qodiriy P.si va b.).

Uzbek filologiyasi tarixida P. böyiça dastlabki kuzatişlar «Qutadğu bilig» (Yusuf Xos Xojib), «Devonu luğotit-turk» (M. Koşğariy) asarlaridan boşlangan. Şe'r nazariyasini rivojlantirişda Navoiyning «Muhokamat ul-luğa-tayn», «Mezon ul-avzon», Boburning «Muxtasar» asarlari muhim rol öynadi. Adabiyot va san'atning yuksak badiiyligi, goyaviyligi uçun kuraş borgan va bo-rayotgan keyingi davrlarda uzbek adabiyotşunoslari ham P. masalalarini tadqiq etişga katta e'tibor berdilar. Navoiy ijodi P.sini örganişda V. Zohidov, M. Şayxzoda, A. Hayitmetov, Yo. Isoqov va b.ning tadqiqotlari, Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahxrr romanlari P, si böyiça M. Qöşjonov, U. Normatov va b.ning, uzbek şe'riyati P.si haqila O. Şarafiddinov va b.ning tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega. Uzbek folklori namunalari P.si ham tadqiq etilmoqda.

Sultonmurod Olim.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПОЭТИКА (юн. poietike — поэтик санъат) — бадиий асарларда ифода воситалари тизими ҳақидаги фан, энг қад. ада-биётшуносликфани. Кенгмаънода П. ада-биёт назарияси тушунчасига тўғри келади. Адабиёт назарияси сифатида П. адабий тур ва жанрлар хусусиятини, оқим ва йўналишлар, услуб ва методларни ўрга-нади ҳамда бадиийлик даражаси ўртасидаги ички боғланиш ва ўзаро муносабат қонуниятларини тадқиқ этади.

П. 3 таркибий қисмдан иборат: умумий П., тавсифий (хусусий) П., тарихий П. Умумий П. ҳар қандай асарнинг бадиий воситалари ва қурилиш қонуниятларини жанрга, адабий тур ва жинсларга караб муаллиф ниятининг мужассамланиш усулларини тадқиқ этади. Тавсифи й П. айрим олинган бир муаллиф асарларининг ёки даврлар ва йўналишларнинг ўзига хос хусусиятларини аниклайди. Тарихи й П. бадиий воситалар тараққиётини (образли ифодалар, шакллар, қофиялар) ва категорияларни (бадиий қилиб берилган замон, макон, ритм) ўрганади.

«П». термини дастлаб Аристотелнит «Поэтика» асарида қўлланган. Бу асар бадиий асар ва унинг тилига оид назарий масалаларни ёритишда дастлабки асарлардан ҳисобланади. Асарда юнон адабиётидаги илк реализм назарияси ҳақида маълумот берилган. Буюк ватандошимиз Абу Наср Форобий хам ушбу асар таъсирида «Шоирлар санъати қонунлари ҳақида рисола»сини ёзган. Реалистик адабиётнинг классицизм бос-қичи ҳақидаги назарий масалалар француз олими ва шоири Н. Буалонннг «Поэтик санъат» асари (1674)да ёритилди. Буало бу асарида классицизм поэтикаси асосларини яратди, бу оқим учун хос бўлган хусусиятларни очиб берди ва уларни бадиий ижод крнуниятлари сифатида талқин қилди. Классицизм назариясининг догматик ғояларига қарши курашда француз ёзувчиси ва файласу-фи Д. Дидронинг «Драматик поэзия ҳақида» (1758), Г. Лессингнинг «Гамбург драматургияси» (2 ж.ли, 1767—69) асарлари вужудга келди. Бу асарларда ижодда эркинлик, ҳаётий ҳақиқат масалалари, ҳаётни динамик тарзда тасвирлаш талаблари назарий асосланди.

Мусулмон Шарқи адабиётида П. 3 қисмдан: 1) илми аруз, 2) илми қофия, 3) илми бадиъдан иборат мах-сус фан сифатида шаклланган ва бу фаннинг мазкур йўналишлари бўйича кўплаб илмий асарлар яратилган (Шайх Аҳмад Тарозийнинг «Фунун ул-балоға», Атоуллоҳ Ҳусайнийнинг «Ба-доиъ уссанойиъ» ва б.).

Адабий-бадиий мезонлар, яъни П.нинг муайян қонун-қоидалари айрим адабий йўналиш, оқим ва мактабларда, алоҳида халқларда (тасаввуф шеърияти П.си, халқ достончилиги П.си, маърифатпарварлик адабиёти П.си, Шарқ адабиёти П.си, узбек адабиёти П.си каби), ҳатто буюк қалам соҳиблари ижодида пишган, пухта ишланиб, сайқал топган (Навоий П.си, Бобур П.си, Қодирий П.си ва б.).

Узбек филологияси тарихида П. бўйича дастлабки кузатишлар «Қутадғу билиг» (Юсуф Хос Хожиб), «Девону луғотит-турк» (М. Кошғарий) асарларидан бошланган. Шеър назариясини ривожлантиришда Навоийнинг «Муҳокамат ул-луға-тайн», «Мезон ул-авзон», Бобурнинг «Мухтасар» асарлари муҳим роль ўйнади. Адабиёт ва санъатнинг юксак бадиийлиги, гоявийлиги учун кураш борган ва бо-раётган кейинги даврларда узбек адабиётшунослари ҳам П. масалаларини тадқиқ этишга катта эътибор бердилар. Навоий ижоди П.сини ўрганишда В. Зоҳидов, М. Шайхзода, А. Ҳайитметов, Ё. Исоқов ва б.нинг тадқиқотлари, Қодирий, Ойбек, Абдулла Қаҳхрр романлари П, си бўйича М. Қўшжонов, У. Норматов ва б.нинг, узбек шеърияти П.си ҳақила О. Шарафиддинов ва б.нинг тадқиқотлари муҳим аҳамиятга эга. Узбек фольклори намуналари П.си ҳам тадқиқ этилмоқда.

Султонмурод Олим.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.