Pölatni toblaş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 462-b. — ziyouz.com
Pölatni toblaş - pölatni oldin qizdiriş, keyin tez sovitiş yöli b-n çiniqtiriş. Qizdiriş şaroitiga qarab, töla va çala toblaş xillariga bölinadi. Töla toblaşda pölat holat diagrammam GSE çizi-ğidan yuqorigi t-ragaça qizdirilgandan söng tez sovitiladi. Şunda pölat töliq austenit xrlatga ötadi. Çala toblaşda metall PSK çiziğidan yuqorigi t-ralargaça qizdiriladi; sovitişdan keyin erimagan (ortiqça) fazalar (ferrit yoki sementit va murakkabroq karbidlar) saqlanib qolişi mumkin. Temir-uglerodli qotişmalarning holat diagrammasiga muvofiq, şu di-agrammaning GSE çiziğidan yuqorigi t-ralarga pölatning termodinamik turğun xrlati — austenit, PSK çi-ziğidan pastdagi t-ralarga ferrit va sementit moye keladi. Austenit PSK çiziğidan yuqorigi t-radan asta-sekin sovitilganda, holat diagrammasiga muvofiq, ferrit va sementitga parçalanadi. Juda past t-rada austenit amalda parçalanmaydi, t-ra yana pasaytirilsa, martensitta aylanadi; P.t.dan maqsad — töliq martensit struktura hosil qiliş. P.t. natija-sida pölatning qattiqligi keskin oşadi, mustahkamlanadi, plastikligi pasayadi.
Sovitiş şaroitiga qarab, P.t. izo-termik, poğonali va b. usullarda amalga oşirilişi mumkin. Izotermik toblaşda pölat GSE çiziğidan yoki PSK çiziğidan yuqorigi t-ralargaça qizdiriladi, söngra PSK dan past t-ralargaça tez sovitiladi va izotermik dam deb ataladigan xrlatda tutib turiladi, bunda austenit boşqa strukturalar (perlit, bey-nit)ga aylanadi. Pogonali toblaşda pölat martensitga aylanadigan t-radan bir oz yuqori t-ragaça katta tezlikda sovitiladi, şu t-ra butun qalinligiga birday tarqalgunça tutib turiladi, söngra martensit struktura hosil bölgunça asta-sekin sovitiladi. Taşqi omillar, asosan, toblaş mu-hiti (suv, moy, erigan tuz) va bosim ham P.t.ga ta'sir qiladi.
Toblangan pölat juda mört bölgani uçun bir oz böşatiladi (q. Böşapgiş). P.t. texnikada keng işlatiladigan, konstruksion xossalari yaxşi pölat olişga imkon beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЎЛАТНИ ТОБЛАШ - пўлатни олдин қиздириш, кейин тез совитиш йўли б-н чиниқтириш. Қиздириш шароитига қараб, тўла ва чала тоблаш хилларига бўлинади. Тўла тоблашда пўлат ҳолат диаграммам GSE чизи-ғидан юқориги т-рагача қиздирилгандан сўнг тез совитилади. Шунда пўлат тўлиқ аустенит хрлатга ўтади. Чала тоблашда металл PSK чизиғидан юқориги т-раларгача қиздирилади; совитишдан кейин эримаган (ортиқча) фазалар (феррит ёки цементит ва мураккаброқ карбидлар) сақланиб қолиши мумкин. Темир-углеродли қотишмаларнинг ҳолат диаграммасига мувофиқ, шу ди-аграмманинг GSE чизиғидан юқориги т-раларга пўлатнинг термодинамик турғун хрлати — аустенит, PSK чи-зиғидан пастдаги т-раларга феррит ва цементит мое келади. Аустенит PSK чизиғидан юқориги т-радан аста-секин совитилганда, ҳолат диаграммасига мувофиқ, феррит ва цементитга парчаланади. Жуда паст т-рада аустенит амалда парчаланмайди, т-ра яна пасайтирилса, мартенситта айланади; П.т.дан мақсад — тўлиқ мартенсит структура ҳосил қилиш. П.т. натижа-сида пўлатнинг қаттиқлиги кескин ошади, мустаҳкамланади, пластиклиги пасаяди.
Совитиш шароитига қараб, П.т. изо-термик, поғонали ва б. усулларда амалга оширилиши мумкин. Изотермик тоблашда пўлат GSE чизиғидан ёки PSK чизиғидан юқориги т-раларгача қиздирилади, сўнгра PSK дан паст т-раларгача тез совитилади ва изотермик дам деб аталадиган хрлатда тутиб турилади, бунда аустенит бошқа структуралар (перлит, бей-нит)га айланади. Погонали тоблашда пўлат мартенситга айланадиган т-радан бир оз юқори т-рагача катта тезликда совитилади, шу т-ра бутун қалинлигига бирдай тарқалгунча тутиб турилади, сўнгра мартенсит структура ҳосил бўлгунча аста-секин совитилади. Ташқи омиллар, асосан, тоблаш му-ҳити (сув, мой, эриган туз) ва босим ҳам П.т.га таъсир қилади.
Тобланган пўлат жуда мўрт бўлгани учун бир оз бўшатилади (қ. Бўшапгиш). П.т. техникада кенг ишлатиладиган, конструкцион хоссалари яхши пўлат олишга имкон беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.