Polifoniya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 320–321-b. — ziyouz.com
Polifoniya (poli... va fon) — ovoz (kuy)larning ifodaviy-badiiy özaro tengligiga asoslangan köp ovozlilik turi. Aksi — gomofoniya. Turli xalqlar musika merosida va kompozitorlar ijodida asosan 3 ta P. turi ajratiladi: kuy va unga jör böluvçi variantlarning baravar sadolanişiga asoslangan yordamçi ovozli P.; ovozdan ovozga ötadigan bitta kuy (mavzu)ga asoslangan imitatsiyalp P.; bir neça mustaqil kuy bir vaqtning özida sadolanişiga asoslangan kontrastmavzuli P. Yevropa kup ovozli musikasida 9-a.dan ma'lum (organum, diskant, diafoniya, kontrapunkt). Tarixiy rivojida kat'iy (15—16-a.lar, yetuk misollari Ni-derland maktabi vakillari, Palestri-na va b. ijodida) va erkin (17-a.dan, I.S. Bax, G. F. Gendel va b.) P. davrlari ajratiladi. 20-a. da I. Stravinskiy, D. Şostakoviç, P. Xindemit, O. Mes-sian, B. Britten, V. Lyutoslavskiy va b. ijodida şaklan va usluban boyidi. Özbekiston kompozitorlari (G. Mu-şel, T. Qurbonov va b.) P. ga muhim örin ajratib, uni özbek musiqa merosiga xos bayon va rivojlanuv xususiyatlar b-n uzviy boglaşga intilişgan. P. öquv fan i sifatida maxsus musika ta'lim tizimiga kiritilgan. Uzbek musiqaşunoslari 20-a. örtalaridan uzbek bastakorlari ijodida P. va monodiya uyğunlaşuviga asoslangan yangi —polimonodiya uslubini ham ajratadilar. Mazkur uslub muayyan sozlar temb-ri, özaro farklanuvçi sadolar yönalişi, çolğular yoki ansambl ovozlarining öziga xosligi b-n belgilanadi. Dastlab u K. Jabborov, M. Mirzayev va, ayniqsa, F. Sodikrv kabi bastakorlarning çolgu kuylari va ayrim aşula asarlarida şakllangan. Keyinçalik N. Qulabdullayevning «Öylamang», A. Ismoilovning «Uçraşuv», «Holim sörma», «Favvora», «Töyona» kabi asarlarida yorkin ifodasini topgan.
Ad.: Koralskiy A., Polifoniya v tvorçestve kompozitorov Uzbekistana. — Voprosi muzikoznaniya, vip. 2, T., 1971; Qurbonov T., Polifoniya, T., 1991.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОЛИФОНИЯ (поли... ва фон) — овоз (куй)ларнинг ифодавий-бадиий ўзаро тенглигига асосланган кўп овозлилик тури. Акси — гомофония. Турли халқлар мусика меросида ва композиторлар ижодида асосан 3 та П. тури ажратилади: куй ва унга жўр бўлувчи вариантларнинг баравар садоланишига асосланган ёрдамчи овозли П.; овоздан овозга ўтадиган битта куй (мавзу)га асосланган имитациялп П.; бир неча мустақил куй бир вақтнинг ўзида садоланишига асосланган контрастмавзули П. Европа куп овозли мусикасида 9-а.дан маълум (органум, дискант, диафония, контрапункт). Тарихий ривожида катъий (15—16-а.лар, етук мисоллари Ни-дерланд мактаби вакиллари, Палестри-на ва б. ижодида) ва эркин (17-а.дан, И.С. Бах, Г. Ф. Гендель ва б.) П. даврлари ажратилади. 20-а. да И. Стравинский, Д. Шостакович, П. Хиндемит, О. Мес-сиан, Б. Бриттен, В. Лютославский ва б. ижодида шаклан ва услубан бойиди. Ўзбекистон композиторлари (Г. Му-шель, Т. Қурбонов ва б.) П. га муҳим ўрин ажратиб, уни ўзбек мусиқа меросига хос баён ва ривожланув хусусиятлар б-н узвий боглашга интилишган. П. ўқув фан и сифатида махсус мусика таълим тизимига киритилган. Узбек мусиқашунослари 20-а. ўрталаридан узбек бастакорлари ижодида П. ва монодия уйғунлашувига асосланган янги —полимонодия услубини ҳам ажратадилар. Мазкур услуб муайян созлар темб-ри, ўзаро фаркланувчи садолар йўналиши, чолғулар ёки ансамбль овозларининг ўзига хослиги б-н белгиланади. Дастлаб у К. Жабборов, М. Мирзаев ва, айниқса, Ф. Содикрв каби бастакорларнинг чолгу куйлари ва айрим ашула асарларида шаклланган. Кейинчалик Н. Қулабдуллаевнинг «Ўйламанг», А. Исмоиловнинг «Учрашув», «Ҳолим сўрма», «Фаввора», «Тўёна» каби асарларида ёркин ифодасини топган.
Ад.: Коральский А., Полифония в творчестве композиторов Узбекистана. — Вопросы музыкознания, вып. 2, Т., 1971; Қурбонов Т., Полифония, Т., 1991.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.