Polikondensatlaniş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 308–309-b. — ziyouz.com
Polikondensatlaniş (yun. polys — köp sonli va kondensatsiya) — bi - yoki polifunksional monomer va (yoki) oligomerlar ta'sirida poli-merlar sintez qiliş jarayoni. Bunda polimer b-n bir qatorda suv, spirt, ammiak, vodorod galogenid, tegişli tuzlar va şunga öxşaş quyi molekulali moddalar ajralib çiqadi.
P. reaksiyasi gomopolikondensatlaniş va geteropolikondensatlanişga bölinadi. Gomopolikondensatlaniş da bir moddaning 2 xil funksional guruhi özaro reaksiyaga kirişib, polimer hosil qiladi. Bunday reaksiyaga aminokislotalar, amino-spirtlar va oksikislotalarning polikondensatlanişi misol böla oladi (mas, aminokapron kislotadan poli-kaprolaktam hosil bölişi). Getero-polikondensatlaniş reaksiya-sida funksional guruxlari bir xil bölgan bifunksional guruxli 2 modda qatnaşadi. Geksametilendiamin va adipin kislotadan poligeksametilen-adipinamid hosil bölişi bunday reaksiyaga misol böla oladi. Bifunksional birikmalarning polikondensatlanişi natijasida faqat çiziqsimon polimerlar hosil böladi. Bunday ja-rayon çiziqsimon polikondensatlaniş deyiladi. Reaksiyaga kirişayotgan monomerlarning birida 3 va undan ortiq funksional guruxlar bölişi polikondensatlaniş reak-siyasini murakkablaştiradi va törsimon hamda fazoviy tuzilişga ega bölgan makromolekulalar hosil qiladi. Bujarayon fazoviy polikon-densatlaniş deyiladi. P. jarayo-nining tabiat va texnikadagi ahamiya-ti katta. P. va unga öxşaş reaksiyalar muhim biopolimerlar — oqsillar, nuklein kislotalar, sellyuloza va h.k. biosintezining asosini taşkil etadi.
P. reaksiyalari yuqori molekulali birikmalar (poliamidlar, poliefirlar, polikarbonatlar, fenol-formaldegid, moçevina-formaldegid, melamin-formaldegid smolalar, kremniy organik va maxsus xossali polimerlar) olişda qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОЛИКОНДЕНСАТЛАНИШ (юн. polys — кўп сонли ва конденсация) — би - ёки полифункционал мономер ва (ёки) олигомерлар таъсирида поли-мерлар синтез қилиш жараёни. Бунда полимер б-н бир қаторда сув, спирт, аммиак, водород галогенид, тегишли тузлар ва шунга ўхшаш қуйи молекулали моддалар ажралиб чиқади.
П. реакцияси гомополиконденсатланиш ва гетерополиконденсатланишга бўлинади. Гомополиконденсатланиш да бир модданинг 2 хил функционал гуруҳи ўзаро реакцияга киришиб, полимер ҳосил қилади. Бундай реакцияга аминокислоталар, амино-спиртлар ва оксикислоталарнинг поликонденсатланиши мисол бўла олади (мас, аминокапрон кислотадан поли-капролактам ҳосил бўлиши). Гетеро-поликонденсатланиш реакция-сида функционал гурухлари бир хил бўлган бифункционал гурухли 2 модда қатнашади. Гексаметилендиамин ва адипин кислотадан полигексаметилен-адипинамид ҳосил бўлиши бундай реакцияга мисол бўла олади. Бифункционал бирикмаларнинг поликонденсатланиши натижасида фақат чизиқсимон полимерлар ҳосил бўлади. Бундай жа-раён чизиқсимон поликонденсатланиш дейилади. Реакцияга киришаётган мономерларнинг бирида 3 ва ундан ортиқ функционал гурухлар бўлиши поликонденсатланиш реак-циясини мураккаблаштиради ва тўрсимон ҳамда фазовий тузилишга эга бўлган макромолекулалар ҳосил қилади. Бужараён фазовий поликон-денсатланиш дейилади. П. жараё-нининг табиат ва техникадаги аҳамия-ти катта. П. ва унга ўхшаш реакциялар муҳим биополимерлар — оқсиллар, нуклеин кислоталар, целлюлоза ва ҳ.к. биосинтезининг асосини ташкил этади.
П. реакциялари юқори молекулали бирикмалар (полиамидлар, полиэфирлар, поликарбонатлар, фенол-формальдегид, мочевина-формальдегид, меламин-формальдегид смолалар, кремний органик ва махсус хоссали полимерлар) олишда қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.