Polimerlaniş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 310–311-b. — ziyouz.com
Polimerlaniş — quyi molekulali modda (monomer)larning kovalent boğ orqali birikib, yuqori molekulali birikma (makromolekula)lar hosil qiliş jarayoni. Makromolekulaning elementar tarkibi (uning çek-ka guruhini nazarga olmaganda) monomerning tarkibidan farq qilmaydi. P.ning polikondensatlanişdan mu-him farqi ham ana şunda.
Makromolekulada initsiatorlar iştirokida faol markaz (•) hosil qiliş P.ning asosiy bosqiçi hisoblanadi. Bu markaz reaksiyaning ösişini boşlab yuboradi va monomer molekulasini faol markazga qöşadi. Agar bu markaz turğun (uzoq vaqt mavjud böluvçi) bölsa, P. bosqiçsimon deyiladi. Agar oraliq mahsulot turğun bölmasa (qisqa vaqt mavjud böla olsa), P. zanjirsimon deyiladi. P.da qatnaşuvçi faol markazlar tabiatiga köra, P. radikalli va ionli böladi. P.da bir vaqtda 2 yoki undan ortik, turli monomerlar qatnaşişi mumkin.
Radikalli P. faqat zanjirli mexanizm böyiça boradi. Erkin radikallar oraliq faol mahsulotlarning funksiyasini ötaydi. Etilen, vinil-xlorid, vinilatsetat, vinilidenxlorid, ftoretilen, akrilonitril, me-takrilonitril, metilakrilat, metil-metakrilat, stirol, butadiyen, xlorop-ren va b. radikalli P.ga kirişadigan monomerlarga mansubdir. Radikalli P.ni xona harorati va quyi t-ralarda amalga oşiriş uçun oksidlanişqaytariliş initsiatorlaşdan foydalaniladi. Lab. amaliyotida fotokimyoviy initsiatorlaş qöllanadi. Radikalli P.ni u-nurlari, tezkor elektronlar, x-zarraçalar, neytronlar va h.k. ta'sirida hosil qiliş ham mumkin. Bu usuldagi initsiatorlaş radi -atsion kimyoviy initsiatorlaş deyiladi.
Radikalli P.da zanjir uzatiliş re-aksiyasining ahamiyati muhim. Buning mohiyati şundaki, ösuvçi radikal biror molekula (zanjir uzatuvçi molekula)ning atomi yoki bir guruh atomini uzib oladi. Natijada ösuvçi radikal töyingan valentli molekulaga aylanib, kinetik zanjirni davom ettirişga moyil yangi radikal hosil qiladi.
Ionli P.da oraliq faol mahsulotlar ionlar, ionlar jufti yoki qutblangan komplekslardan iborat. Ionli P. zanjirli mexanizm böyiça ham, bosqiçli mexanizm böyiça ham borişi mumkin. Zanjirsimon ionli P. kationli va anionli P.ga bölinadi. Kationli P.da ösuvçi zanjir uçidagi reaksiya ga kirişuvçi ionlar musbat zaryadli böladi. Izobutilen, propilen, metilstirol, vinilalkil efirlar, izopren va h.k. monomerlar kationli P.ga oson kirişadi. Kationli P.ni past t-rada amalga oşirişda katali-zatorlar b-n komplekslar hosil qiluvçi sokatalizatorlar (suv, proton kislotalar, spirtlar, galogenalkillar, efirlar va h.k.) işlatiladi.
Sianid viniliden, nitroetilen, akrilonitril, metakrilonitril, akril va metakril efirlar va h.k. anionli P.ga oson kirişadi. Koordinatsion-ionli P. olinayotgan mahsulotlarning xossalarini aniq tekşirişga imkon beradi. Butun dunyoda işlab çikariladigan polimerlarning 3/4 ga yaqin qismi P. jarayoni asosida olinadi.
Ad.: Asqarov M. A., Jalilov A. T., Raşidova S. Ş., Trubitsina S. N ., Regulirovaniye protsessa radikalnoy polimerizatsii, T., 1975; Ismoilov I. I., Rafikov A. S, Donorno-ak-septorniy mexanizm polimerizatsii, T., 2003.
Isroil Ismoilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОЛИМЕРЛАНИШ — қуйи молекулали модда (мономер)ларнинг ковалент боғ орқали бирикиб, юқори молекулали бирикма (макромолекула)лар ҳосил қилиш жараёни. Макромолекуланинг элементар таркиби (унинг чек-ка гуруҳини назарга олмаганда) мономернинг таркибидан фарқ қилмайди. П.нинг поликонденсатланишдан му-ҳим фарқи ҳам ана шунда.
Макромолекулада инициаторлар иштирокида фаол марказ (•) ҳосил қилиш П.нинг асосий босқичи ҳисобланади. Бу марказ реакциянинг ўсишини бошлаб юборади ва мономер молекуласини фаол марказга қўшади. Агар бу марказ турғун (узоқ вақт мавжуд бўлувчи) бўлса, П. босқичсимон дейилади. Агар оралиқ маҳсулот турғун бўлмаса (қисқа вақт мавжуд бўла олса), П. занжирсимон дейилади. П.да қатнашувчи фаол марказлар табиатига кўра, П. радикалли ва ионли бўлади. П.да бир вақтда 2 ёки ундан ортик, турли мономерлар қатнашиши мумкин.
Радикалли П. фақат занжирли механизм бўйича боради. Эркин радикаллар оралиқ фаол маҳсулотларнинг функциясини ўтайди. Этилен, винил-хлорид, винилацетат, винилиденхлорид, фторэтилен, акрилонитрил, ме-такрилонитрил, метилакрилат, метил-метакрилат, стирол, бутадиен, хлороп-рен ва б. радикалли П.га киришадиган мономерларга мансубдир. Радикалли П.ни хона ҳарорати ва қуйи т-раларда амалга ошириш учун оксидланишқайтарилиш инициаторлашдан фойдаланилади. Лаб. амалиётида фотокимёвий инициаторлаш қўлланади. Радикалли П.ни у-нурлари, тезкор электронлар, х-заррачалар, нейтронлар ва ҳ.к. таъсирида ҳосил қилиш ҳам мумкин. Бу усулдаги инициаторлаш ради -ацион кимёвий инициаторлаш дейилади.
Радикалли П.да занжир узатилиш ре-акциясининг аҳамияти муҳим. Бунинг моҳияти шундаки, ўсувчи радикал бирор молекула (занжир узатувчи молекула)нинг атоми ёки бир гуруҳ атомини узиб олади. Натижада ўсувчи радикал тўйинган валентли молекулага айланиб, кинетик занжирни давом эттиришга мойил янги радикал ҳосил қилади.
Ионли П.да оралиқ фаол маҳсулотлар ионлар, ионлар жуфти ёки қутбланган комплекслардан иборат. Ионли П. занжирли механизм бўйича ҳам, босқичли механизм бўйича ҳам бориши мумкин. Занжирсимон ионли П. катионли ва анионли П.га бўлинади. Катионли П.да ўсувчи занжир учидаги реакция га киришувчи ионлар мусбат зарядли бўлади. Изобутилен, пропилен, метилстирол, винилалкил эфирлар, изопрен ва ҳ.к. мономерлар катионли П.га осон киришади. Катионли П.ни паст т-рада амалга оширишда катали-заторлар б-н комплекслар ҳосил қилувчи сокатализаторлар (сув, протон кислоталар, спиртлар, галогеналкиллар, эфирлар ва ҳ.к.) ишлатилади.
Цианид винилиден, нитроэтилен, акрилонитрил, метакрилонитрил, акрил ва метакрил эфирлар ва ҳ.к. анионли П.га осон киришади. Координацион-ионли П. олинаётган маҳсулотларнинг хоссаларини аниқ текширишга имкон беради. Бутун дунёда ишлаб чикариладиган полимерларнинг 3/4 га яқин қисми П. жараёни асосида олинади.
Ад.: Асқаров М. А., Жалилов А. Т., Рашидова С. Ш., Трубицына С. Н ., Регулирование процесса радикальной полимеризации, Т., 1975; Исмоилов И. И., Рафиков А. С, Донорно-ак-цепторный механизм полимеризации, Т., 2003.
Исроил Исмоилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.