Polimorfizm
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 313-b. — ziyouz.com
Polimorfizm (poli... va yun. morphe — şakl) — ba'zi moddalarning turli kristall strukturali holatlarda böliş xossasi. Şu xrlatlarning har biri polimorf modifikatsiya deyiladi. Har bir modifikatsiya tuzilişi va fizik xossalari jihatidan bir-biridan farq qiladi. Ular a, r, u va b. yunon harflari b-n belgilanadi. P. 1798 y.da kaşf qilingan.
Oddiy moddalar, şuningdek, organik va anorganik birikmalar P. xusu-siyatiga ega. Mas, uglerod (S) taşki körinişi va fizik xossalariga köra bir-biridan keskin farq qiladigan kubik (olmos) va geksagonal (grafit) modifikatsiyalarga ega. Kimyoviy ele-mentning tuzilişi va xossalari turliça bölgan ikki yoki undan ortiq oddiy modda holida mavjud böla olişi allotropiya deyiladi.
Har bir polimorf modifikatsiya ma'lum t-ra va bosimda turğun böladi. Modda beqaror, metastabil (tormozlangan, toblangan, öta sovitilgan) holatda uzoq vaqt saqlanişi mumkin. Pekin modda to ma'lum omil ta'sir ettirilgunça (muayyan t-ra va bosim soxalari çegarasida) bu holatda böla oladi. Ikki modifikatsiyaning turğun sohasi umumiy çegaraga ega bölsa, beqaror xrlatdan turğun holatga ötiş qaytar (enantiotrop) almaşiniş, umumiy çegaraga ega bölmasa, qaytmas (monotrop) almaşiniş böladi. Mac, rombik tizimda kristallanadigan aragonit (SaSO3) qizdirilsa, trigo-nalsingoniyada kristallangan kalsit (SaSO3) ga aylanadi. Pekin kalsitni qizdiriş yöli b-n aragonitga aylantiriş mumkin emas.
P. hodisasini örganiş yer osti boyliklarini izlab topişga va ularning paydo böliş xususiyatlarini töğri aniklaşga imkon beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОЛИМОРФИЗМ (поли... ва юн. morphe — шакл) — баъзи моддаларнинг турли кристалл структурали ҳолатларда бўлиш хоссаси. Шу хрлатларнинг ҳар бири полиморф модификация дейилади. Ҳар бир модификация тузилиши ва физик хоссалари жиҳатидан бир-биридан фарқ қилади. Улар а, р, у ва б. юнон ҳарфлари б-н белгиланади. П. 1798 й.да кашф қилинган.
Оддий моддалар, шунингдек, органик ва анорганик бирикмалар П. хусу-сиятига эга. Мас, углерод (С) ташки кўриниши ва физик хоссаларига кўра бир-биридан кескин фарқ қиладиган кубик (олмос) ва гексагонал (графит) модификацияларга эга. Кимёвий эле-ментнинг тузилиши ва хоссалари турлича бўлган икки ёки ундан ортиқ оддий модда ҳолида мавжуд бўла олиши аллотропия дейилади.
Ҳар бир полиморф модификация маълум т-ра ва босимда турғун бўлади. Модда беқарор, метастабил (тормозланган, тобланган, ўта совитилган) ҳолатда узоқ вақт сақланиши мумкин. Пекин модда то маълум омил таъсир эттирилгунча (муайян т-ра ва босим сохалари чегарасида) бу ҳолатда бўла олади. Икки модификациянинг турғун соҳаси умумий чегарага эга бўлса, беқарор хрлатдан турғун ҳолатга ўтиш қайтар (энантиотроп) алмашиниш, умумий чегарага эга бўлмаса, қайтмас (монотроп) алмашиниш бўлади. Mac, ромбик тизимда кристалланадиган арагонит (СаСО3) қиздирилса, триго-налсингонияда кристалланган кальцит (СаСО3) га айланади. Пекин кальцитни қиздириш йўли б-н арагонитга айлантириш мумкин эмас.
П. ҳодисасини ўрганиш ер ости бойликларини излаб топишга ва уларнинг пайдо бўлиш хусусиятларини тўғри аниклашга имкон беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.