Pomidor

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 335-b. — ziyouz.com

Pomidor (ital. pomudoro, porno d'oro — oltin olma) (Lucopersicon) — ituzumdoşlar oilasiga mansub bir va köp yillik ötsimon ösimliklar va yarim butalar turkumi, sabzavot ekini. 3, ba'zi ma'lumotlarga köra 7 turi mavjud. Oddiy — yeyiladigan P. (L.eskulentum) jahondagi deyarli barça mamlakatlarda (oçiq va himoyalangan yerlarda) ekiladi. Jahon böyiça ekin maydoni 3,5 mln.ga, hosildorligi 268,6 s/ga, yalpi hosili 95,1 mln. t. (1999). Vatani — Jan. Amerika. Yevropaga 16-a. örtalarida (dastlab Ispaniya, Portugaliya, Italiya-ga) olib kelingan. Örta Osiyoga 18-a. oxirlari — 19-a. boşlarida Rossiya orqali kelgan, bir yillik ekin tar-zida ekiladi.

P. issiktalab va yoruğsevar, qurğoqçilikka çidamli ösimlik. Ösiş uçun eng maqbul harorat 20—25°. Uruği 13—15° da 4—5 kunda una boşlaydi. 5—12 barg çiqqanda hosil şoxlari şakllanadi, dastlabki gullari paydo böladi. Gullagandan keyin ertapişari 48—53, örtapişari 60—65, keçpişari 68—72 kun va undan köproq muddatda pişadi. Harorat 15° dan pastda gullamaydi, 10° dan pastda ösişdan töxtaydi, 1—2° qorasovuqlarda no-bud böladi. P. mevasida (%) quruq moddalar 4,5—8,1, organik kislotalar 3,5— 8,5, pektin moddalar 0,13—0,23, kand 3—7, şuningdek, mineral tuzlar, S, V, RR vitaminlar bor. Yangiligiça, kon-servalangan, pasta, qoqi va b. holida is-te'mol kilinadi, Konserva sanoatida P. şarbati, pastasi işlab çikariladi.

Özbekiston şaroitlarida köçatlari parniklarda yetiştirilib, söngra dalaga ekiladi. Ertagi P. köçati 10—25 apr. da, keçkisi 25 apr. — 10 mayda egatlarga, köpinça, ikki qator qilib ötqaziladi. Past va guj usadigan navlar kator oraligi 140—160, köçat oraliği 25—30 sm; baland va yoyiq ösadigan navlar qator oraliği 180—210, köçat oraliği 40 sm qilib ekiladi. Past böyli navlarini 70x70 sm sxemada kvadrat-uyalab eksa ham böladi. Dehqonçilik zonasi, navi va ekiş sxemasiga qarab 1 ga maydonga 25— 50 ming tup köçat ötqaziladi. Köpinça köçat ötqaziş oldidan yoki ötqazilgandan keyin suğoriladi. Qator oralari işlanadi, kasallik va zararkunandalarga qarşi kuraş olib boriladi. Mavsumda bir neça marta çopiq qili-nadi. Köçat ötqazilgandan 10—12 kun ötgaç birinçi, 20—25 kundan söng ikkinçi çopiq qilinadi. Meva tukkunça har 10—12 kunda, yoppasiga pişganda har 3—5 kunda suğoriladi. Gektaridan örtaça 250— 300 s (issiqxonalarda 1 m2 dan 12—15 kg) hosil olinadi. P. ekiladigan yerga kuzda gektariga 20— 30 t göng solinadi. Ösuv davrida 2—3 marta öğitlar b-n oziklantiriladi. Özbekistonda P.ning oçiq maydonda 25 ga yaqin (Volgograd 5/95, Vostok 36, Namuna 70, Peremoga 165, Sovğa, Surxon 142, Toşkent tongi, Uzbekistan, TMK-22, Bahodir, Tristar Ğ, va b.), issiqxonalarda 10 dan ortiq (Gulqand, Kolibra Ğ,, Subhidam, Omad Ğ,, Gamayun va b.) navlari ekiş uçun r-nlaştirilgan (2003).

Kasalliklari : virusli kasalliklardan stolbur, zamburuğli kasalliklardan barglarning qönğir doğlanişi, alternarioz, ildiz çirişi, barglarning oq doğlanişi; meva uçining çirişi va b.

Zararkunandalari : buzoqboşilar, simqurtlar, karadrina, poliz tunlami, ğalla nematodasi va b.

Ad.: Böriyev H., Abdullayev A., Tomorqa sabzavotçiligi, T., 1987.

Rafiqjon Hakimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПОМИДОР (итал. pomudoro, porno d’oro — олтин олма) (Lucopersicon) — итузумдошлар оиласига мансуб бир ва кўп йиллик ўтсимон ўсимликлар ва ярим буталар туркуми, сабзавот экини. 3, баъзи маълумотларга кўра 7 тури мавжуд. Оддий — ейиладиган П. (L.eskulentum) жаҳондаги деярли барча мамлакатларда (очиқ ва ҳимояланган ерларда) экилади. Жаҳон бўйича экин майдони 3,5 млн.га, ҳосилдорлиги 268,6 ц/га, ялпи ҳосили 95,1 млн. т. (1999). Ватани — Жан. Америка. Европага 16-а. ўрталарида (дастлаб Испания, Португалия, Италия-га) олиб келинган. Ўрта Осиёга 18-а. охирлари — 19-а. бошларида Россия орқали келган, бир йиллик экин тар-зида экилади.

П. иссикталаб ва ёруғсевар, қурғоқчиликка чидамли ўсимлик. Ўсиш учун энг мақбул ҳарорат 20—25°. Уруғи 13—15° да 4—5 кунда уна бошлайди. 5—12 барг чиққанда ҳосил шохлари шаклланади, дастлабки гуллари пайдо бўлади. Гуллагандан кейин эртапишари 48—53, ўртапишари 60—65, кечпишари 68—72 кун ва ундан кўпроқ муддатда пишади. Ҳарорат 15° дан пастда гулламайди, 10° дан пастда ўсишдан тўхтайди, 1—2° қорасовуқларда но-буд бўлади. П. мевасида (%) қуруқ моддалар 4,5—8,1, органик кислоталар 3,5— 8,5, пектин моддалар 0,13—0,23, канд 3—7, шунингдек, минерал тузлар, С, В, РР витаминлар бор. Янгилигича, кон-серваланган, паста, қоқи ва б. ҳолида ис-теъмол килинади, Консерва саноатида П. шарбати, пастаси ишлаб чикарилади.

Ўзбекистон шароитларида кўчатлари парникларда етиштирилиб, сўнгра далага экилади. Эртаги П. кўчати 10—25 апр. да, кечкиси 25 апр. — 10 майда эгатларга, кўпинча, икки қатор қилиб ўтқазилади. Паст ва гуж усадиган навлар катор оралиги 140—160, кўчат оралиғи 25—30 см; баланд ва ёйиқ ўсадиган навлар қатор оралиғи 180—210, кўчат оралиғи 40 см қилиб экилади. Паст бўйли навларини 70x70 см схемада квадрат-уялаб экса ҳам бўлади. Деҳқончилик зонаси, нави ва экиш схемасига қараб 1 га майдонга 25— 50 минг туп кўчат ўтқазилади. Кўпинча кўчат ўтқазиш олдидан ёки ўтқазилгандан кейин суғорилади. Қатор оралари ишланади, касаллик ва зараркунандаларга қарши кураш олиб борилади. Мавсумда бир неча марта чопиқ қили-нади. Кўчат ўтқазилгандан 10—12 кун ўтгач биринчи, 20—25 кундан сўнг иккинчи чопиқ қилинади. Мева туккунча ҳар 10—12 кунда, ёппасига пишганда ҳар 3—5 кунда суғорилади. Гектаридан ўртача 250— 300 ц (иссиқхоналарда 1 м2 дан 12—15 кг) ҳосил олинади. П. экиладиган ерга кузда гектарига 20— 30 т гўнг солинади. Ўсув даврида 2—3 марта ўғитлар б-н озиклантирилади. Ўзбекистонда П.нинг очиқ майдонда 25 га яқин (Волгоград 5/95, Восток 36, Намуна 70, Перемога 165, Совға, Сурхон 142, Тошкент тонги, Узбекистан, ТМК-22, Баҳодир, Тристар Ғ, ва б.), иссиқхоналарда 10 дан ортиқ (Гулқанд, Колибра Ғ,, Субҳидам, Омад Ғ,, Гамаюн ва б.) навлари экиш учун р-нлаштирилган (2003).

Касалликлари : вирусли касалликлардан столбур, замбуруғли касалликлардан баргларнинг қўнғир доғланиши, альтернариоз, илдиз чириши, баргларнинг оқ доғланиши; мева учининг чириши ва б.

Зараркунандалари : бузоқбошилар, симқуртлар, карадрина, полиз тунлами, ғалла нематодаси ва б.

Ад.: Бўриев Ҳ., Абдуллаев А., Томорқа сабзавотчилиги, Т., 1987.

Рафиқжон Ҳакимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.