Pomir

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 335–339-b. — ziyouz.com

Pomir — Örta Osiyodagi yirik toğli ölka. Asosan, Tojikiston (Toğli Badaxşon muxtor viloyati) hududida, jan.dagi kiçik qismi (Vahon tizmasining şarqiy qismi) Afğoniston hududida, şarqiy qismi esa Xitoy hududida joylaşgan.

P.ning şim. çegarasi Orqa Olay tizmasining şim. etagidan, jan.dagisi Panj va Vahondaryo, Vahon tizmasi hamda Toşqörğon daryosining boşlaniş qismidan ötadi. Şarqda Pomirga Sariqöl tizmasi (eng baland joyi 6351 m) va Qaşqar toğlari kiradi. Qaşqar toğlarining eng baland çöqqilari — Qönğir (7579 m), Muztoğota (7555 m), Oqsoyboşi (6148 m). Ğarbda P.ning çegarasi Panj daryosi, şim.- ğarbida P.ga Pyotr I va Darvoz tizmalari kiradi. P. kenglik böylab taxm. 300 km ga yaqin, meridian böylab 250 km ga çözilgan.

Relyefi. P. deyarli kenglik va meridian böylab çözilgan köplab tizmalardan taşkil topgan. U Tarim va Amudaryo xavzalarini bir-biridan ajratadi.

P.ning şimoliy qismidagi Orqa Olay tizmasi kenglik böylab, ğarbdan Qizilsuv va Muksuv daryolarining qöşiliş qismidan şarqqa, Otçaylo çöqqisigaça çözilgan. Örtaça bal. 6000 m, eng baland joyi 7134 m. Orqa Olay tizmasining şarqiy qismida Qizilart dovoni (bal. 4280 m) joylaşgan, undan Öş—Xoruğ avtomobil yöli ötadi.

Orqa Olay tizmasidan jan.da P. orografik jihatdan ikki qismga: Ğarbiy P. va Şarqiy P.ga bölinadi. Ğarbiy P. bir qança kenglik va jan.-ğarbga çözilgan juda baland, bir-biridan çuqur, asosan, dara şakliga ega bölgan daryolar b-n ajralgan, alp tipli relyefga ega bölgan tizmalardan iborat. Tizmalar yon bağirlarida (asosan, 4000—4600 m balandliklarda) tekislangan yuzaliklarning qoldiqlari saqlanib qolgan, ular çuqur parçalangan. Ğarbiy P.ning eng baland tizmalari-ga, uning şim.-ğarbidagi Pyotr I (eng baland joyi 6785 m), Darvoz (6083 m), Vanj (5584) tizmalari kiradi. Pyotr 1 va Vanj tizmalari şarkda kenglik böylab çözilgan Fanlar Akademiyasi tizmasi b-n tutaşadi. Pyotr I va Fanlar Akademiyasi tizmalari tutaşgan joyda bal. 7495 m li Somoniyon çöqqisi joylaşgan. Vanj va Fanlar Akademiyasi tizmalaridan jan.da Yazğulom (6974 m), Ruşon (6080 m), Şuğnon (5704 m), Şoxdara (6726 m), Ğarbiy P.ning jan.-ğarbiy qismida deyarli meridian böylab çözilgan Işkoşim tizmalari (6096 m) joylaşgan. Uşbu tizmalarning nisbiy bal. (Panj daryosining öng irmoqlari özanidan) 2000—3500 m. Ğarbiy P. tizmalari yon bağirlarining nisbiy balandligi, tikligi, nuraş jarayonlarining kuçliligi va kuçli zilzilalarning tez-tez bölib turganligi natijasida köplab surilmalar va qulaşlar sodir bölişiga olib kelgan. 1911 y.da toğ qulaşi natijasida Sarez köli hosil bölgan.

Şarqiy P. yer yuzasining tuzilişi Ğarbiy P.nikidan farqqiladi. P.ning bu qismida toğ tizmalari yassi tekislik körinişdagi keng vodiylar va bal. 3500—4500 m li botiqlar (Rangköl, Şörköl, Qoraköl va b.) orqali bir-biridan ajralgan. Botiqlar va dare vodiylari tizmalarning nuraşi natijasida hosil bölgan çağir toş, xarsang toş, şağallar, qad. muzliklar qoldirgan morenalar b-n tölgan. Şar-qiy P.da yillik yoğin mikdori kam bölganligi sababli, erozion yemiriliş kuçli emas. P.ning bu qismida doimiy muzloqlar ham hosil bölgan. Şarqiy P.da Muzqöl (6233 m), Şim. Aliçur (5929 m), Jan. Aliçur (5706 m) va b. tizmalar deyarli kenglik böylab çözilgan, ularning nisbiy bal. 1200-1800 m.

Geologik tuzilişi. P. toğlari alp burmalaniş mintaqasiga kiradi. Ularning şim. qismi (Orka Olay tizmasining şim. yon bağri) yuqori perm, mezozoy va kaynozoy davriga mansub kristalli slanets, konglomerat, qum-toş, gil, ohaktoş va vulkanogen jinslardan taşkil topgan. Markaziy kis-mi tektonik jihatdan sinklinal struktura bölib, paleozoy, mezozoy (trias, yura va quyi bör) davri çökin-di, metamorfl»aşgan,çökindivulkanogen toğ jinslari b-n tölgan. Jan. Pomir antiklinal struktura bölib, juda qad. (arxey, proterozoy) toğ jinslaridan (slanets, gneys, marmar va b.) taşkil topgan. Bu antiklinal baykal burmalanişidan keyin şakllangan, alp burmalaniş davri int-ruzivlari b-n özgartirilgan. Intru-zivlar P.ning jan.-ğarbiy qismida yer yuzasiga çiqib qolgan.

P. yangi tektonik qarakatlar natijasida gumbazsimon şaklda 6000— 7000 m ga kötarilgan. P. oldi botiğining ğarbiy qismi esa bu harakatlar natijasida çökkan. Neogen vatörtlamçi davrlarda P.ning kötarilişi siklli xususiyatga ega bölib, unda, qad. muzliklar hosil bölişi, zilzilalarning tez-tez bölib turişiga olib kelgan.

Foydali qazilmalari. P.ning foydali qazilmalari, asosan, kaynozoyning magmatizm va metamorfizm ja-rayonlari b-n boğliq. Foydali kazilmalardan toğ billuri, nodir metallar, simob, bor, flyuorit, island şpati, lazurit, soçma oltin, boksit, kumir, tuz, mineral va termal suvlar, quriliş materiallari topilgan.

Iqlimi. P. subtropik iqlim mintaqasida joylaşgan bölişiga qaramasdan, iqlimi uning dengiz sathidan balandligi, relyefi, kirib kelayotgan havo massalarining bir xil taqsimlanmaganligi b-n boğliq. Uning iqlimi, ayniqsa, şarqiy qismida, qurğoqçil, quyoş radiatsiyasi kuçli, t-ralar amplitudasi sutka va fasllar davomida katta. P.ning şim.-ğarbiy qismida joylaşgan tizmalar (Pyotr I, Fanlar Akademiyasi) ğarbdan kelayotgan nam havo massalarini tösib qoladi. P.da balandlik iqlim mintaqalari taşkil topgan. Ğarbiy P.ning baland qismlarida yillik t-ra 0° ga yaqin, hatto ba'zi bir qismlarida manfiy, daryo vodiylarida 15°. Dengiz sathidan 2100 m balandlikda yanv.ning örtaça t-rasi — 7,4°. Iyulniki Xoruğ ş.da 22°, eng yuqori t-ra 40°. Dengiz sathidan 4200 m balandlikda joylaşgan Fedçenko muzligida eng past t-ra —31,4°. Iyulning örtaça t-rasi 3,9°, eng yuqori t-ra 15,5°.

Şarqiy P.ning iqlimi Ğarbiy P.nikidan ança farq qiladi. Yilning örtaça t-rasi uning hamma qismida manfiydir. Qiş uzoqdavom etadi, qor qoplami yupqa, kuçli şamollar bölib turadi. Yanv.ning örtaça t-rasi 3000 m balandlikda —17,8°, eng past t-ra —50° ga yaqin. Yozi qisqa, yoz keçalari t-ra köpinça 0° dan pastga tuşadi. Iyulning örtaça t-rasi 15°dan oşmaydi. Şarqiy P. balandtoğ çölining tipik namu-nasi hisoblanadi. P. hududiga ğarbdan nam havo massalari kirib kelganligi sababli, uning ğarbiy va şim.- ğarbiy qismlarida yeğin köp, şarqiy qismida esa kam. Fedçenko muzligi joylaşgan hududda (4000— 5000 m) Fanlar Akademiyasi va unga yondoş tizmalarning ğarbdan kelayotgan nam havo massalarini tösib qolişi oqibatida yillik yoğin 2230—2500 mm dan oşmaydi, undan şarqroqsa joylaşgan hududlarda yoğin juda kam (63—73 mm), faqat baland mintaqalarda 1000 mm ga yetadi.

Daryo va köllari. Daryolari, asosan, Amudaryo, Şarqiy P.ning şarqiy qismidan boşlanuvçi ba'zi daryolar Yorkend va Qaşqar daryolari havzalariga kiradi. Eng yirik daryosi — Panj. Panjning öng irmoqlari: Ğunt, Şoxdara, Bartang, Yazğulom, Vanj va b. Şim.- ğarbiy P.dan Vaxş havzasiga qaraşli Obixingov va Muksuv daryolarining yuqori oqimi ötadi. Bir neça daryolar P.ning içki havzasiga (Qora-jilğa, Muzköl) va Tarim havzasiga (Markansuv) mansub.

P.da kelib çiqişi har xil (tektonik, töğon, muz) köllar mavjud. Bulardan yiriklari: Qoraköl, Sarköl, Rangköl, Şörköl, Zörköl, Yaşilköl, Sarez, Şadax va b.

Muzliklari. P. hozirgi zamon muzliklari keng tarqalgan hudud hisoblanadi. Ularning soni 7100 dan ziyod, may-doni esa 8400 km2 bölib, P.ning 11% hududini egallagan. P.da bir neça yirik muzlik markazlari bölib, ular Fanlar Akademiyasi, Orqa Olay, Ruşon, Şim. Aliçur, Yazğulom, Pyotr I, Darvoz, Zulumart tizmalarida joylaşgan. P.da qor çegarasi şim.-ğarbda 4400 m dan, jan.-şarqda 5200—5250 m dan ötadi. Ğar-biy P.da vodiy muzliklari keng tarqalgan. Yirik vodiy muzliklari: Fedçenko (uz. 77,4 km, mayd. 907 km2, Fanlar Akademiyasi tizmasida), Şim.- ğarbiy P.da — Grumm-Grjimaylo (37 km, 143 km2), Yazğulom tizmasida — Fortambek (19 km, 74,5 km2), Orqa Olay tizmasida — Geografiya jamiyati (24 km, 64,4 km2), Nura (13,9 km, 84,5 km2). Fanlar Akademiyasi tizmasi va blarda muzliklarning qalinligi 1000 m ga yetadi (Fedçenko muzligi). P.da vaktvaqgi b-n juda tez harakat kdluvçi (bir sutkada 100 m gaça) muzliklar (maye. Ayiq muzligi) Vanj daryosining yuqori oqimida mavjud. Şarqiy P.da muzlik kam, ularning uzunligi, maydoni katta emas. P.da muzliklarning bir neça turi (vodiy, daraxtsimon, turkiston, osilgan, yon bağir, tekis suvayirgiç, karr, sirk) tarkib topgan. Törtlamçi davrda P. bir neça marta muzlik b-n krplangan.

Tuproq-ösimlik qoplami. P.da balandlik tuproq-ösimlik mintaqalari şakllangan. Balandlik mintaqalari Ğarbiy va Şarqiy P.da turliça. Ğarbiy P.da daraxt ösimliklari kam. Toşloq yon bagirlarda va morena tepaliklarida siyrak arça butazorlari uçraydi. Daryo qayirlarida terak, oq qayin, tol, na'ma-tak singari daraxt va butalar usadi. Daryo vodiylari çöl, asosan, şuvoq ösimliklari b-n qoplangan. Yon bağirlarda siy-rak çala-çöl toğli kserofit va toğ daşt ösimliklari tarqalgan. Ğarbiy P.ning şim. qismidagi balandtoğ mintaqasi toğ ötlokdari va ötloq-daşt ösimliklari b-n band. Bu yerlarda asosan, tönğizsirt hukmronlik qiladi, jan.roqda esa kriofil (sovuqqa çidamli) past böyli va çala butalar, ba'zi joylarda alp past böyli ösimliklar ösadi.

P.ning şim.-ğarbida 1100 m dan 2400—2800 m gaça bölgan balandliklar oraliğida, toğ-örmon jigarrang tuproqlarda zarang va yonğoqzorlar uçraydi. Jan. yon bağirlarida arçazor, bodom-zorlar, olma, şuningdek, butalar, me-zofil boşokdoşlar va b. ösimliklar ösadi. Subalp mintaqasida (2800 m dan 3000—3200 m gaça) toğ-ötloq, kulrang, jigarrang va qoramtir tuproqlarda bo-şokli ötlokdar tarqalgan. Şarqiy P. iqlimining kontinentallaşganligi sababli, tuproq va ösimlik qoplami şunga moye ravişda özgaradi. Bu joylarda balandtoğ çöli va balandtoğ toşloq landşaftlari hukmron, daraxt ösimliklari yöq. 3500—4200 m balandliklarda teresken, namgarçilik köproqjoylarda şuvoqli çöllar va siyrak ötli baland-toğ-daşt landşaftlarida betaga, çalov va b. ösimliklar ösadi. Toşloq joylarda yostiqsimon kserofitlar tarqalgan. Yuqoriroqda kriofil past böyli yostiqsimon ösimliklardan ostrolobki, akan-tolimona va b.lar ösadi. Şarqiy P.da balandçöl sarğiş tuproklar tarqalgan. Bu tuproklar orasida kam çirindili (0,6%) çöl-taqir tuproklar uçraydi. Bulardan taşqari, şörxoklar hamda ske-letli tuproklar ham bor. Namgarçilik mölroq joylarda boşokli ösimliklar va şuvoklar ostida çirindiga boyroq (1—2%) balandtoğ çöl-daşt qönğir tuproklar tarqalgan. Ğarbiy P.dagi suğoriladigan yerlarda tok, örik, olma, nok, yonğoq, tut östiriladi.

Hayvonot dunyosi. P., ayniqsa, Şarqiy P. nisbatan hayvonot olamiga boy emas. Ğarbiy P.da qobon, örmon sonya-si, örmon siçqoni, suvsar, silovsin, çöl siçqonlari, jayra, toğ eçkisi, Örta Osiyo toğ tulkisi, ayiq, tibet börisi, çiyaböri va b. hayvonlar, Şar-qiy P.da esa arxar, uzun dumli suğur, qizil pişçuxa, pomir quyoni va b.lar yaşaydi. Quşlardan tibet ulari, Tibet suvbulduruği, tibet qarğasi, qor grifi, toğ yoki hind ğozi, daralarda kakliklar va kaptarlar uçraydi. Sud-ralib yuruvçilardan kölbor ilon va kaltakesaklar yaşaydi.

P. qazilma boyliklardan taşqari, gidroenergiya va yaylov resurslariga boy. Ğarbiy P.da dengiz sathidan 3500 m balandliklargaça arpa ekiladi. P.da alpinizm rivojlangan.

P. xöjaligi haqida Toğli Badaxşon muxtor viloyati maqolasiga q.

Ad.: Baratov P., Mamatqulov M., Rafiqov A., Örta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002; Gvozdetskiy N.A., Pamir, M., 1968; Zabirov R.D., Oledeneniye Pamira, M., 1955.

Murod Mamatqulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПОМИР — Ўрта Осиёдаги йирик тоғли ўлка. Асосан, Тожикистон (Тоғли Бадахшон мухтор вилояти) ҳудудида, жан.даги кичик қисми (Ваҳон тизмасининг шарқий қисми) Афғонистон ҳудудида, шарқий қисми эса Хитой ҳудудида жойлашган.

П.нинг шим. чегараси Орқа Олай тизмасининг шим. этагидан, жан.дагиси Панж ва Ваҳондарё, Ваҳон тизмаси ҳамда Тошқўрғон дарёсининг бошланиш қисмидан ўтади. Шарқда Помирга Сариқўл тизмаси (энг баланд жойи 6351 м) ва Қашқар тоғлари киради. Қашқар тоғларининг энг баланд чўққилари — Қўнғир (7579 м), Музтоғота (7555 м), Оқсойбоши (6148 м). Ғарбда П.нинг чегараси Панж дарёси, шим.- ғарбида П.га Пётр I ва Дарвоз тизмалари киради. П. кенглик бўйлаб тахм. 300 км га яқин, меридиан бўйлаб 250 км га чўзилган.

Рельефи. П. деярли кенглик ва меридиан бўйлаб чўзилган кўплаб тизмалардан ташкил топган. У Тарим ва Амударё хавзаларини бир-биридан ажратади.

П.нинг шимолий қисмидаги Орқа Олай тизмаси кенглик бўйлаб, ғарбдан Қизилсув ва Муксув дарёларининг қўшилиш қисмидан шарққа, Отчайло чўққисигача чўзилган. Ўртача бал. 6000 м, энг баланд жойи 7134 м. Орқа Олай тизмасининг шарқий қисмида Қизиларт довони (бал. 4280 м) жойлашган, ундан Ўш—Хоруғ автомобиль йўли ўтади.

Орқа Олай тизмасидан жан.да П. орографик жиҳатдан икки қисмга: Ғарбий П. ва Шарқий П.га бўлинади. Ғарбий П. бир қанча кенглик ва жан.-ғарбга чўзилган жуда баланд, бир-биридан чуқур, асосан, дара шаклига эга бўлган дарёлар б-н ажралган, альп типли рельефга эга бўлган тизмалардан иборат. Тизмалар ён бағирларида (асосан, 4000—4600 м баландликларда) текисланган юзаликларнинг қолдиқлари сақланиб қолган, улар чуқур парчаланган. Ғарбий П.нинг энг баланд тизмалари-га, унинг шим.-ғарбидаги Пётр I (энг баланд жойи 6785 м), Дарвоз (6083 м), Ванж (5584) тизмалари киради. Пётр 1 ва Ванж тизмалари шаркда кенглик бўйлаб чўзилган Фанлар Академияси тизмаси б-н туташади. Пётр I ва Фанлар Академияси тизмалари туташган жойда бал. 7495 м ли Сомониён чўққиси жойлашган. Ванж ва Фанлар Академияси тизмаларидан жан.да Язғулом (6974 м), Рушон (6080 м), Шуғнон (5704 м), Шохдара (6726 м), Ғарбий П.нинг жан.-ғарбий қисмида деярли меридиан бўйлаб чўзилган Ишкошим тизмалари (6096 м) жойлашган. Ушбу тизмаларнинг нисбий бал. (Панж дарёсининг ўнг ирмоқлари ўзанидан) 2000—3500 м. Ғарбий П. тизмалари ён бағирларининг нисбий баландлиги, тиклиги, нураш жараёнларининг кучлилиги ва кучли зилзилаларнинг тез-тез бўлиб турганлиги натижасида кўплаб сурилмалар ва қулашлар содир бўлишига олиб келган. 1911 й.да тоғ қулаши натижасида Сарез кўли ҳосил бўлган.

Шарқий П. ер юзасининг тузилиши Ғарбий П.никидан фарққилади. П.нинг бу қисмида тоғ тизмалари ясси текислик кўринишдаги кенг водийлар ва бал. 3500—4500 м ли ботиқлар (Рангкўл, Шўркўл, Қоракўл ва б.) орқали бир-биридан ажралган. Ботиқлар ва даре водийлари тизмаларнинг нураши натижасида ҳосил бўлган чағир тош, харсанг тош, шағаллар, қад. музликлар қолдирган мореналар б-н тўлган. Шар-қий П.да йиллик ёғин микдори кам бўлганлиги сабабли, эрозион емирилиш кучли эмас. П.нинг бу қисмида доимий музлоқлар ҳам ҳосил бўлган. Шарқий П.да Музқўл (6233 м), Шим. Аличур (5929 м), Жан. Аличур (5706 м) ва б. тизмалар деярли кенглик бўйлаб чўзилган, уларнинг нисбий бал. 1200-1800 м.

Геологик тузилиши. П. тоғлари альп бурмаланиш минтақасига киради. Уларнинг шим. қисми (Орка Олай тизмасининг шим. ён бағри) юқори пермь, мезозой ва кайнозой даврига мансуб кристалли сланец, конгломерат, қум-тош, гил, оҳактош ва вулканоген жинслардан ташкил топган. Марказий кис-ми тектоник жиҳатдан синклиналь структура бўлиб, палеозой, мезозой (триас, юра ва қуйи бўр) даври чўкин-ди, метаморфл»ашган,чўкиндивулканоген тоғ жинслари б-н тўлган. Жан. Помир антиклиналь структура бўлиб, жуда қад. (архей, протерозой) тоғ жинсларидан (сланец, гнейс, мармар ва б.) ташкил топган. Бу антиклиналь байкал бурмаланишидан кейин шаклланган, альп бурмаланиш даври инт-рузивлари б-н ўзгартирилган. Интру-зивлар П.нинг жан.-ғарбий қисмида ер юзасига чиқиб қолган.

П. янги тектоник қаракатлар натижасида гумбазсимон шаклда 6000— 7000 м га кўтарилган. П. олди ботиғининг ғарбий қисми эса бу ҳаракатлар натижасида чўккан. Неоген ватўртламчи даврларда П.нинг кўтарилиши циклли хусусиятга эга бўлиб, унда, қад. музликлар ҳосил бўлиши, зилзилаларнинг тез-тез бўлиб туришига олиб келган.

Фойдали қазилмалари. П.нинг фойдали қазилмалари, асосан, кайнозойнинг магматизм ва метаморфизм жа-раёнлари б-н боғлиқ. Фойдали казилмалардан тоғ биллури, нодир металлар, симоб, бор, флюорит, исланд шпати, лазурит, сочма олтин, боксит, кумир, туз, минерал ва термал сувлар, қурилиш материаллари топилган.

Иқлими. П. субтропик иқлим минтақасида жойлашган бўлишига қарамасдан, иқлими унинг денгиз сатҳидан баландлиги, рельефи, кириб келаётган ҳаво массаларининг бир хил тақсимланмаганлиги б-н боғлиқ. Унинг иқлими, айниқса, шарқий қисмида, қурғоқчил, қуёш радиацияси кучли, т-ралар амплитудаси сутка ва фасллар давомида катта. П.нинг шим.-ғарбий қисмида жойлашган тизмалар (Пётр I, Фанлар Академияси) ғарбдан келаётган нам ҳаво массаларини тўсиб қолади. П.да баландлик иқлим минтақалари ташкил топган. Ғарбий П.нинг баланд қисмларида йиллик т-ра 0° га яқин, ҳатто баъзи бир қисмларида манфий, дарё водийларида 15°. Денгиз сатҳидан 2100 м баландликда янв.нинг ўртача т-раси — 7,4°. Июлники Хоруғ ш.да 22°, энг юқори т-ра 40°. Денгиз сатҳидан 4200 м баландликда жойлашган Федченко музлигида энг паст т-ра —31,4°. Июлнинг ўртача т-раси 3,9°, энг юқори т-ра 15,5°.

Шарқий П.нинг иқлими Ғарбий П.никидан анча фарқ қилади. Йилнинг ўртача т-раси унинг ҳамма қисмида манфийдир. Қиш узоқдавом этади, қор қоплами юпқа, кучли шамоллар бўлиб туради. Янв.нинг ўртача т-раси 3000 м баландликда —17,8°, энг паст т-ра —50° га яқин. Ёзи қисқа, ёз кечалари т-ра кўпинча 0° дан пастга тушади. Июлнинг ўртача т-раси 15°дан ошмайди. Шарқий П. баландтоғ чўлининг типик наму-наси ҳисобланади. П. ҳудудига ғарбдан нам ҳаво массалари кириб келганлиги сабабли, унинг ғарбий ва шим.- ғарбий қисмларида еғин кўп, шарқий қисмида эса кам. Федченко музлиги жойлашган ҳудудда (4000— 5000 м) Фанлар Академияси ва унга ёндош тизмаларнинг ғарбдан келаётган нам ҳаво массаларини тўсиб қолиши оқибатида йиллик ёғин 2230—2500 мм дан ошмайди, ундан шарқроқца жойлашган ҳудудларда ёғин жуда кам (63—73 мм), фақат баланд минтақаларда 1000 мм га етади.

Дарё ва кўллари. Дарёлари, асосан, Амударё, Шарқий П.нинг шарқий қисмидан бошланувчи баъзи дарёлар Ёркенд ва Қашқар дарёлари ҳавзаларига киради. Энг йирик дарёси — Панж. Панжнинг ўнг ирмоқлари: Ғунт, Шохдара, Бартанг, Язғулом, Ванж ва б. Шим.- ғарбий П.дан Вахш ҳавзасига қарашли Обихингов ва Муксув дарёларининг юқори оқими ўтади. Бир неча дарёлар П.нинг ички ҳавзасига (Қора-жилға, Музкўл) ва Тарим ҳавзасига (Маркансув) мансуб.

П.да келиб чиқиши ҳар хил (тектоник, тўғон, муз) кўллар мавжуд. Булардан йириклари: Қоракўл, Саркўл, Рангкўл, Шўркўл, Зўркўл, Яшилкўл, Сарез, Шадах ва б.

Музликлари. П. ҳозирги замон музликлари кенг тарқалган ҳудуд ҳисобланади. Уларнинг сони 7100 дан зиёд, май-дони эса 8400 км2 бўлиб, П.нинг 11% ҳудудини эгаллаган. П.да бир неча йирик музлик марказлари бўлиб, улар Фанлар Академияси, Орқа Олай, Рушон, Шим. Аличур, Язғулом, Пётр I, Дарвоз, Зулумарт тизмаларида жойлашган. П.да қор чегараси шим.-ғарбда 4400 м дан, жан.-шарқда 5200—5250 м дан ўтади. Ғар-бий П.да водий музликлари кенг тарқалган. Йирик водий музликлари: Федченко (уз. 77,4 км, майд. 907 км2, Фанлар Академияси тизмасида), Шим.- ғарбий П.да — Грумм-Гржимайло (37 км, 143 км2), Язғулом тизмасида — Фортамбек (19 км, 74,5 км2), Орқа Олай тизмасида — География жамияти (24 км, 64,4 км2), Нура (13,9 км, 84,5 км2). Фанлар Академияси тизмаси ва бларда музликларнинг қалинлиги 1000 м га етади (Федченко музлиги). П.да вактвақги б-н жуда тез ҳаракат кдлувчи (бир суткада 100 м гача) музликлар (мае. Айиқ музлиги) Ванж дарёсининг юқори оқимида мавжуд. Шарқий П.да музлик кам, уларнинг узунлиги, майдони катта эмас. П.да музликларнинг бир неча тури (водий, дарахтсимон, туркистон, осилган, ён бағир, текис сувайиргич, карр, цирк) таркиб топган. Тўртламчи даврда П. бир неча марта музлик б-н крпланган.

Тупроқ-ўсимлик қоплами. П.да баландлик тупроқ-ўсимлик минтақалари шаклланган. Баландлик минтақалари Ғарбий ва Шарқий П.да турлича. Ғарбий П.да дарахт ўсимликлари кам. Тошлоқ ён багирларда ва морена тепаликларида сийрак арча бутазорлари учрайди. Дарё қайирларида терак, оқ қайин, тол, наъма-так сингари дарахт ва буталар усади. Дарё водийлари чўл, асосан, шувоқ ўсимликлари б-н қопланган. Ён бағирларда сий-рак чала-чўл тоғли ксерофит ва тоғ дашт ўсимликлари тарқалган. Ғарбий П.нинг шим. қисмидаги баландтоғ минтақаси тоғ ўтлокдари ва ўтлоқ-дашт ўсимликлари б-н банд. Бу ерларда асосан, тўнғизсирт ҳукмронлик қилади, жан.роқда эса криофил (совуққа чидамли) паст бўйли ва чала буталар, баъзи жойларда альп паст бўйли ўсимликлар ўсади.

П.нинг шим.-ғарбида 1100 м дан 2400—2800 м гача бўлган баландликлар оралиғида, тоғ-ўрмон жигарранг тупроқларда заранг ва ёнғоқзорлар учрайди. Жан. ён бағирларида арчазор, бодом-зорлар, олма, шунингдек, буталар, ме-зофил бошокдошлар ва б. ўсимликлар ўсади. Субальп минтақасида (2800 м дан 3000—3200 м гача) тоғ-ўтлоқ, кулранг, жигарранг ва қорамтир тупроқларда бо-шокли ўтлокдар тарқалган. Шарқий П. иқлимининг континенталлашганлиги сабабли, тупроқ ва ўсимлик қоплами шунга мое равишда ўзгаради. Бу жойларда баландтоғ чўли ва баландтоғ тошлоқ ландшафтлари ҳукмрон, дарахт ўсимликлари йўқ. 3500—4200 м баландликларда терескен, намгарчилик кўпроқжойларда шувоқли чўллар ва сийрак ўтли баланд-тоғ-дашт ландшафтларида бетага, чалов ва б. ўсимликлар ўсади. Тошлоқ жойларда ёстиқсимон ксерофитлар тарқалган. Юқорироқда криофил паст бўйли ёстиқсимон ўсимликлардан остролобки, акан-толимона ва б.лар ўсади. Шарқий П.да баландчўл сарғиш тупроклар тарқалган. Бу тупроклар орасида кам чириндили (0,6%) чўл-тақир тупроклар учрайди. Булардан ташқари, шўрхоклар ҳамда ске-летли тупроклар ҳам бор. Намгарчилик мўлроқ жойларда бошокли ўсимликлар ва шувоклар остида чириндига бойроқ (1—2%) баландтоғ чўл-дашт қўнғир тупроклар тарқалган. Ғарбий П.даги суғориладиган ерларда ток, ўрик, олма, нок, ёнғоқ, тут ўстирилади.

Ҳайвонот дунёси. П., айниқса, Шарқий П. нисбатан ҳайвонот оламига бой эмас. Ғарбий П.да қобон, ўрмон соня-си, ўрмон сичқони, сувсар, силовсин, чўл сичқонлари, жайра, тоғ эчкиси, Ўрта Осиё тоғ тулкиси, айиқ, тибет бўриси, чиябўри ва б. ҳайвонлар, Шар-қий П.да эса архар, узун думли суғур, қизил пишчуха, помир қуёни ва б.лар яшайди. Қушлардан тибет улари, Тибет сувбулдуруғи, тибет қарғаси, қор грифи, тоғ ёки ҳинд ғози, дараларда какликлар ва каптарлар учрайди. Суд-ралиб юрувчилардан кўлбор илон ва калтакесаклар яшайди.

П. қазилма бойликлардан ташқари, гидроэнергия ва яйлов ресурсларига бой. Ғарбий П.да денгиз сатҳидан 3500 м баландликларгача арпа экилади. П.да альпинизм ривожланган.

П. хўжалиги ҳақида Тоғли Бадахшон мухтор вилояти мақоласига қ.

Ад.: Баратов П., Маматқулов М., Рафиқов А., Ўрта Осиё табиий географияси, Т., 2002; Гвоздецкий Н.А., Памир, М., 1968; Забиров Р.Д., Оледенение Памира, М., 1955.

Мурод Маматқулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.