Pop tumani

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 345–346-b. — ziyouz.com

Pop tumani — Namangan viloyatidagi tuman. 1926 y. 28 sent.da taşkil etilgan. 1930 y.dan Çust-Pop tumani nomi b-n atalgan. 1931 y.da, Çust tumani ajralib çiqqanidan keyin, Pop tumani deb atalib kelinmoqda. 1947—60 y.larda Namangan viloyati tarkibida, 1960—67 y.larda Fargona viloyatida, 1967 y. dek. dan yana Namangan viloyati tarkibida.

P.t. Namangan viloyati maydonining 43,8%, aholisining 9% ini va yaylovlarining asosiy qismini taşkil etadi. Tuman şim.dan Qirğiziston Respublikasining Jalolobod viloyati, şarqdan Namangan viloyatining Çust, Mingbuloq, jan.dan Far-ğona viloyatining Buvayda va Danğara tumanlari, garbdan Tojikiston Respublikasining Aşt tumani, Toşkent viloyatining Ohangaron va Böstonliq tumanlari b-n çega-radoş. Çegarasining uz. 344 km. bölib, şim. dan jan.ga Çatqol, Qu-rama tizmalaridan Markaziy Farğona tekisliklarigaça bölgan kengliklarni egallaydi. Mayd. 2,94 ming km2. Aholisi 170 ming kişi (2003). Tumanda 1 şahar (Pop), 5 şaharça (Navba-hor, Oltinkon, Uyğursoy, Çorkesar, Xalqobod), 10 qişlok, fuqarolari yi-ğini (Madaniyat, Mamatjon Toşmatov nomli, Nayman, Paxtaobod, Pungan, Uyğur, Pop, Umrzoqov, Çodak, Yangi-hayot) bor. Markazi — Pop ş.

Tabiati. Tuman hududi Fargona vodiysining şim.da, Namangan viloyatining şim.-ğarbiy qismida, Qurama toğ tizmalarining jan. yon bağri va Sirdaryo vohasida, geologik faol zonada joylaşgan. Relyefi tekislik, adirlar va toğlardan iborat bölib, jan.dan şim. ga kötarila boradi. Jan. da (Qoraqalpoq çölida) va Aççiqköl massivida bal. 350—400 m, şim.da, Çatqrl toğlarida esa 4000—4500 m ga yetadi. Sirdaryoning har ikki tomonidagi tekislik dehqonçilik qilinadigan asosiy yerlardir.

Iqlimi kontinental. Yozi issiq, uzoq, qişi nisbatan yumşoq va qisqa. Iyulning örtaça t-rasi 27,8°, yanv.niki —2°, —9°. Yillik yoğin 120—330 mm. Tumanda tez-tez şamol bölib turadi (tezligi sekundiga 1—4 m, ba'zan 24— 26 m ga yetadi). Tuman hududidan Sirdaryo, Şim. Farğona va Oxunboboyev nomidagi kanallar, tog oldi adirlaridan Ço-daksoy, Ğovasoy, Jabborsoy, Olmossoy, Uyğursoy, Tuzliksoy, Ugrijarsoy, Selgasoy, toğlar orasidan Keng-kölsoy, Sansalaksoy, Rezaksoy va b. soylar oqib ötadi. Şuningdek, Qaznoq va Tavot köllari bor.

Tuman hududida tuproq va ösimliklar jan.dan şim. tomon özgarib boradi. Sirdaryoning çap sohilidagi Karakal poq çölida köçma qumlar va qum barxanlari orasida şörxoklar uçraydi. Özlaştirilgan yerlarning tuproği oç tusli böz tuproklardir. Bu yerlarda yovvoyi ösimliklardan saksovul, izen, yantoq, qamiş, yulğun va b. ösadi. Sir-daryo va b. daryolarning odoq va qayirlarida ötloqi-botqoq va töq tusli böz tuproklar uçraydi. Şörxok va şörtoblar ham bor. Bu yerlarda tol, turanğil, yulğun, şöra, yalpiz, qöğa va b. ösimliklar ösadi. Adir zonasida şağal va çağir toşlar, jigarrang tuproqlar tarqalgan. Ösimliklari, asosan, efemer va efemeroidlardir. Toğ zonasida yer yuzasi qoyalar va toğ ötloq tuproqlari b-n qoplangan. Bu yerlarda yantoq, arça, toğterak, yovvoyi olma, dölana kabi turli daraxt va butalar, şiraç, betaga, şuvoq, isiriq va b. ösadi. Toğ yaylovlaridan keng foydalaniladi.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus, tatar, ukrain, qirğiz, uyğur va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 58 kişi. Şahar aholisi 40,7 ming kişi, qişloq aholisi 129,3 ming kişi (2003).

Xöjaligi. Sanoat tuman iqtisodiyotida muhim örin tutadi. Tumanda quriliş materiallari, yengil, paxta tozalaş, oziq-ovqat sanoatlari asosiy tarmoqlardan hisoblanadi. P.t.da 11 sanoat korxonasi, şu jumladan, 3 ta qöşma korxona, avtokorxona va b. faoliyat körsatadi.

Q.x.da paxtaçilik yetakçi örinda. Ğallaçilik, şolikorlik, mevaçilik, tokçilik, polizçilik, sabzavotçilik, çorvaçilik, asalariçilik, pillaçilik ham muhim örin tutadi. Tumanda 13 şirkat, 480 dan ziyod fermer, 13380 dexxon, 1 örmon, 1 jamoa xöjaliklari, 3 q.x. korxonasi mavjud bölib, ularda 21,9 mingdan ortiq kişi meh-nat qilmoqdalar.

P.t.da jami suğoriladigan yer maydoni 39,3 ming ga, şu jumladan, 31 ming gektarga yaqini ekin maydoni bölib, 16,3 ming ga yerga paxta, 11,8 ming ga yerga don, 245 ga yerga kartoşka, 471,5 ga yerga sabzavot, 154 ga yerga poliz, 1922 ga yerga yem-xaşak ekinlari ekiladi (2002).

Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 28,4 mingga yaki ni krramol (şu jumladan, 12 ming sigir), 59,4 mingga yaqin qöy va eçki, 9,5 mingdan ziyod par-randa, 336 ot boqiladi (2002). Tumandagi kollektor-drenaj tarmoklarining uz. 778,2 km. P.t.da 2002/03 öquv yilida 38 umumiy ta'lim maktabida 39,5 ming öquvçi, 2 akademik litseyda 800 öquvçi, 5 kasb-hunar kollejida 2 mingga yaqin talaba ta'lim oldi. Tumanda 40 jamoat kutubxonasi (kitob fondi 504,7 ming asar), 17 klub, 3 stadion, 3 suziş havzasi, 35 sport zali işlab turibdi. 111 jismoniy tarbiy jamoalari bor, 44,2 ming kişi sport b-n muntazam şu-ğullanadi. 11 kasalxona (810 örin), 23 ambulatoriya va poliklinika, 27 dorixona, 2 feldşer-akuşerlik punkti, 16 qişloq vraçlik punktlarida 324 vraç (har 10 ming kişiga 20,9 vraç), 1652 örta tibbiy xodim işlaydi.

P.t.da 1931 y. 20 noyab.dan «Pop tongi» gazetasi çiqariladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПОП ТУМАНИ — Наманган вилоятидаги туман. 1926 й. 28 сент.да ташкил этилган. 1930 й.дан Чуст-Поп тумани номи б-н аталган. 1931 й.да, Чуст тумани ажралиб чиққанидан кейин, Поп тумани деб аталиб келинмоқда. 1947—60 й.ларда Наманган вилояти таркибида, 1960—67 й.ларда Фаргона вилоятида, 1967 й. дек. дан яна Наманган вилояти таркибида.

П.т. Наманган вилояти майдонининг 43,8%, аҳолисининг 9% ини ва яйловларининг асосий қисмини ташкил этади. Туман шим.дан Қирғизистон Республикасининг Жалолобод вилояти, шарқдан Наманган вилоятининг Чуст, Мингбулоқ, жан.дан Фар-ғона вилоятининг Бувайда ва Данғара туманлари, гарбдан Тожикистон Республикасининг Ашт тумани, Тошкент вилоятининг Оҳангарон ва Бўстонлиқ туманлари б-н чега-радош. Чегарасининг уз. 344 км. бўлиб, шим. дан жан.га Чатқол, Қу-рама тизмаларидан Марказий Фарғона текисликларигача бўлган кенгликларни эгаллайди. Майд. 2,94 минг км2. Аҳолиси 170 минг киши (2003). Туманда 1 шаҳар (Поп), 5 шаҳарча (Навба-ҳор, Олтинкон, Уйғурсой, Чоркесар, Халқобод), 10 қишлок, фуқаролари йи-ғини (Маданият, Маматжон Тошматов номли, Найман, Пахтаобод, Пунган, Уйғур, Поп, Умрзоқов, Чодак, Янги-ҳаёт) бор. Маркази — Поп ш.

Табиати. Туман ҳудуди Фаргона водийсининг шим.да, Наманган вилоятининг шим.-ғарбий қисмида, Қурама тоғ тизмаларининг жан. ён бағри ва Сирдарё воҳасида, геологик фаол зонада жойлашган. Рельефи текислик, адирлар ва тоғлардан иборат бўлиб, жан.дан шим. га кўтарила боради. Жан. да (Қорақалпоқ чўлида) ва Аччиқкўл массивида бал. 350—400 м, шим.да, Чатқрл тоғларида эса 4000—4500 м га етади. Сирдарёнинг ҳар икки томонидаги текислик деҳқончилик қилинадиган асосий ерлардир.

Иқлими континентал. Ёзи иссиқ, узоқ, қиши нисбатан юмшоқ ва қисқа. Июлнинг ўртача т-раси 27,8°, янв.ники —2°, —9°. Йиллик ёғин 120—330 мм. Туманда тез-тез шамол бўлиб туради (тезлиги секундига 1—4 м, баъзан 24— 26 м га етади). Туман ҳудудидан Сирдарё, Шим. Фарғона ва Охунбобоев номидаги каналлар, тог олди адирларидан Чо-даксой, Ғовасой, Жабборсой, Олмоссой, Уйғурсой, Тузликсой, Угрижарсой, Селгасой, тоғлар орасидан Кенг-кўлсой, Сансалаксой, Резаксой ва б. сойлар оқиб ўтади. Шунингдек, Қазноқ ва Тавот кўллари бор.

Туман ҳудудида тупроқ ва ўсимликлар жан.дан шим. томон ўзгариб боради. Сирдарёнинг чап соҳилидаги Каракал поқ чўлида кўчма қумлар ва қум барханлари орасида шўрхоклар учрайди. Ўзлаштирилган ерларнинг тупроғи оч тусли бўз тупроклардир. Бу ерларда ёввойи ўсимликлардан саксовул, изен, янтоқ, қамиш, юлғун ва б. ўсади. Сир-дарё ва б. дарёларнинг одоқ ва қайирларида ўтлоқи-ботқоқ ва тўқ тусли бўз тупроклар учрайди. Шўрхок ва шўртоблар ҳам бор. Бу ерларда тол, туранғил, юлғун, шўра, ялпиз, қўға ва б. ўсимликлар ўсади. Адир зонасида шағал ва чағир тошлар, жигарранг тупроқлар тарқалган. Ўсимликлари, асосан, эфемер ва эфемероидлардир. Тоғ зонасида ер юзаси қоялар ва тоғ ўтлоқ тупроқлари б-н қопланган. Бу ерларда янтоқ, арча, тоғтерак, ёввойи олма, дўлана каби турли дарахт ва буталар, ширач, бетага, шувоқ, исириқ ва б. ўсади. Тоғ яйловларидан кенг фойдаланилади.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, татар, украин, қирғиз, уйғур ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 58 киши. Шаҳар аҳолиси 40,7 минг киши, қишлоқ аҳолиси 129,3 минг киши (2003).

Хўжалиги. Саноат туман иқтисодиётида муҳим ўрин тутади. Туманда қурилиш материаллари, енгил, пахта тозалаш, озиқ-овқат саноатлари асосий тармоқлардан ҳисобланади. П.т.да 11 саноат корхонаси, шу жумладан, 3 та қўшма корхона, автокорхона ва б. фаолият кўрсатади.

Қ.х.да пахтачилик етакчи ўринда. Ғаллачилик, шоликорлик, мевачилик, токчилик, полизчилик, сабзавотчилик, чорвачилик, асаларичилик, пиллачилик ҳам муҳим ўрин тутади. Туманда 13 ширкат, 480 дан зиёд фермер, 13380 деххон, 1 ўрмон, 1 жамоа хўжаликлари, 3 қ.х. корхонаси мавжуд бўлиб, уларда 21,9 мингдан ортиқ киши меҳ-нат қилмоқдалар.

П.т.да жами суғориладиган ер майдони 39,3 минг га, шу жумладан, 31 минг гектарга яқини экин майдони бўлиб, 16,3 минг га ерга пахта, 11,8 минг га ерга дон, 245 га ерга картошка, 471,5 га ерга сабзавот, 154 га ерга полиз, 1922 га ерга ем-хашак экинлари экилади (2002).

Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 28,4 мингга яки ни кррамол (шу жумладан, 12 минг сигир), 59,4 мингга яқин қўй ва эчки, 9,5 мингдан зиёд пар-ранда, 336 от боқилади (2002). Тумандаги коллектор-дренаж тармокларининг уз. 778,2 км. П.т.да 2002/03 ўқув йилида 38 умумий таълим мактабида 39,5 минг ўқувчи, 2 академик лицейда 800 ўқувчи, 5 касб-ҳунар коллежида 2 мингга яқин талаба таълим олди. Туманда 40 жамоат кутубхонаси (китоб фонди 504,7 минг асар), 17 клуб, 3 стадион, 3 сузиш ҳавзаси, 35 спорт зали ишлаб турибди. 111 жисмоний тарбий жамоалари бор, 44,2 минг киши спорт б-н мунтазам шу-ғулланади. 11 касалхона (810 ўрин), 23 амбулатория ва поликлиника, 27 дорихона, 2 фельдшер-акушерлик пункти, 16 қишлоқ врачлик пунктларида 324 врач (ҳар 10 минг кишига 20,9 врач), 1652 ўрта тиббий ходим ишлайди.

П.т.да 1931 й. 20 нояб.дан «Поп тонги» газетаси чиқарилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.