Populyatsiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 348–349-b. — ziyouz.com
Populyatsiya (lot. populus — guruh, uyuşma, xalq) — erkin çatişa oladigan (yoki çatişiş imkoniyatiga ega bölgan), aniq yaşaş arealini egallagan va ma'lum darajada zamon va ma-konda bir-biriga özaro ta'sir kursa-tadigan organizmlar guruhi. P.dagi genetik özgarişlar turlarning kelib çiqişi, yangi ösimlik navlari, hayvon zotlarini yaratiş va b. asosini taşkil qiladi. «P.» terminini daniyalik genetik V.Iogansen genetik ji-hatdan bir xil bölmagan individlar guruhini sof liniya (genetik jihatdan bir xil bölgan guruh)dan farq qiliş uçun taklif etgan (1903).
Tabiatda P.ning turli xil tiplari uçraydi: yopiq P. (faqat bir-biri b-n juftlaşa oladigan individlar gu-ruhi); panmiktik P. (individlar juftlaşişi juft tanlamasdan amalga oşadi); mendelça P. (bir geografik arealda tarqalgan, köpayiş va b. xususiyatlari bir xil bölgan individlar majmui); izo gen P. genetik ji-hatdan aynan öxşaş, ya'ni barça lokuslar (xromosomaning bir gen joylaşgan çiziqli uçastkasi) böyiça köpçilik hollarda gomozigota bölgan individlar guruhi; muvozanatlangan P. — genlar çastotasi (takrorlanişi) mutatsion va seleksion tazyiqlar örtasidagi muvozanatga asoslanib özgarib turadi va tasodifiy juftlaşiş prinsipiga köra juftlaşişda hamda lokuslararo erkin rekombinatsiyalanişda genotiplarning amaldagi çastotasi nazariy kutilgan holatga moye keladi. Fanda mavjud bölgan ideal P. tuşunçasi tabiatda uçramaydi va u faqat matematik mo-dellarda hisobga olinadi. Mas, zoğo-ra baliq yirik köllarda 2 ta P. hosil qiladi, ulardan biri qirğoq yaqinida yaşab, mayda hayvonlar b-n oziklana-di va sekin usadi; ikkinçisi suvning çuqur qismida yaşab, baliklar b-n oziqlanadi va tez ösadi; ğözaning yovvoyi turlari, şuningdek, ekiladigan navlari P.si harorat, yoruğlik, suv rejimi, oziqlaniş va b.ga nisbatan turliça re-aksiyalar b-n xarakterlanadigan juda köp guruxlardan taşkil topgan.
Tabiatda P.larning aralaşib ketişiga geografik (suv havzasi, toğ, örmon, çöl), biologik (jinsiy apparatning tuzilişida kuyikiş va uya quriş, ösimliklarda gullaş muddatida farq bölişi), ekologik (yaşaş muhiti — namlik, tuproq tarkibida farq bölişi) alohidalaniş tösqinlik qiladi. P. evolyutsiyaning eng kiçik va asosiy birligi hisoblanadi. Çunki evolyu-sion jarayon P. içida boşlanadi. P. in-dividlari orasida doimo irsiy özgaruvçanlik paydo bölib turadi. Jinsiy köpayiş tufayli bu özgarövçanlik P. individlari orasida tarqalib, uni geterogen qilib qöyadi. P.da boradigan yaşaş uçun kuraş va tabiiy tanlaniş tufayli foydali özgarişlarga ega bölgan individlar saqlanib qolib, nasl beradi. Bundan keyingi evolyutsi-on jarayonlarda P. kenja turni hosil qiladi.
Ad.: Bigon M., Xarper J., Taun-send K., Ekologiya. Osobi, populyatsii i soobşestva, v 2-tomax. Perevod s ang., M., 1989; Xoliqov P. va b. Biologiya, T., 1996; Mavlyanov O., Biologiya, T., 2003.
Abdukarim Zikiryoyev, Oçil Mavlonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОПУЛЯЦИЯ (лот. populus — гуруҳ, уюшма, халқ) — эркин чатиша оладиган (ёки чатишиш имкониятига эга бўлган), аниқ яшаш ареалини эгаллаган ва маълум даражада замон ва ма-конда бир-бирига ўзаро таъсир курса-тадиган организмлар гуруҳи. П.даги генетик ўзгаришлар турларнинг келиб чиқиши, янги ўсимлик навлари, ҳайвон зотларини яратиш ва б. асосини ташкил қилади. «П.» терминини даниялик генетик В.Иогансен генетик жи-ҳатдан бир хил бўлмаган индивидлар гуруҳини соф линия (генетик жиҳатдан бир хил бўлган гуруҳ)дан фарқ қилиш учун таклиф этган (1903).
Табиатда П.нинг турли хил типлари учрайди: ёпиқ П. (фақат бир-бири б-н жуфтлаша оладиган индивидлар гу-руҳи); панмиктик П. (индивидлар жуфтлашиши жуфт танламасдан амалга ошади); менделча П. (бир географик ареалда тарқалган, кўпайиш ва б. хусусиятлари бир хил бўлган индивидлар мажмуи); изо ген П. генетик жи-ҳатдан айнан ўхшаш, яъни барча локуслар (хромосоманинг бир ген жойлашган чизиқли участкаси) бўйича кўпчилик ҳолларда гомозигота бўлган индивидлар гуруҳи; мувозанатланган П. — генлар частотаси (такрорланиши) мутацион ва селекцион тазйиқлар ўртасидаги мувозанатга асосланиб ўзгариб туради ва тасодифий жуфтлашиш принципига кўра жуфтлашищда ҳамда локуслараро эркин рекомбинацияланишда генотипларнинг амалдаги частотаси назарий кутилган ҳолатга мое келади. Фанда мавжуд бўлган идеал П. тушунчаси табиатда учрамайди ва у фақат математик мо-делларда ҳисобга олинади. Мас, зоғо-ра балиқ йирик кўлларда 2 та П. ҳосил қилади, улардан бири қирғоқ яқинида яшаб, майда ҳайвонлар б-н озиклана-ди ва секин усади; иккинчиси сувнинг чуқур қисмида яшаб, баликлар б-н озиқланади ва тез ўсади; ғўзанинг ёввойи турлари, шунингдек, экиладиган навлари П.си ҳарорат, ёруғлик, сув режими, озиқланиш ва б.га нисбатан турлича ре-акциялар б-н характерланадиган жуда кўп гурухлардан ташкил топган.
Табиатда П.ларнинг аралашиб кетишига географик (сув ҳавзаси, тоғ, ўрмон, чўл), биологик (жинсий аппаратнинг тузилишида куйикиш ва уя қуриш, ўсимликларда гуллаш муддатида фарқ бўлиши), экологик (яшаш муҳити — намлик, тупроқ таркибида фарқ бўлиши) алоҳидаланиш тўсқинлик қилади. П. эволюциянинг энг кичик ва асосий бирлиги ҳисобланади. Чунки эволю-цион жараён П. ичида бошланади. П. ин-дивидлари орасида доимо ирсий ўзгарувчанлик пайдо бўлиб туради. Жинсий кўпайиш туфайли бу ўзгарўвчанлик П. индивидлари орасида тарқалиб, уни гетероген қилиб қўяди. П.да борадиган яшаш учун кураш ва табиий танланиш туфайли фойдали ўзгаришларга эга бўлган индивидлар сақланиб қолиб, насл беради. Бундан кейинги эволюци-он жараёнларда П. кенжа турни ҳосил қилади.
Ад.: Бигон М., Харпер Ж., Таун-сенд К., Экология. Особи, популяции и сообщества, в 2-томах. Перевод с анг., М., 1989; Холиқов П. ва б. Биология, Т., 1996; Мавлянов О., Биология, Т., 2003.
Абдукарим Зикирёев, Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.