Portlatkiç
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 352-b. — ziyouz.com
Portlatkiç — snaryad, mina, bom-balardagi portlovçi moddalarii portlatiş uçun işlatiladigan mexanizm. Zarbiy P. (snaryad, bomba, mina va b.ning biron narsaga urilişi nati-jasida harakatga keladi), distan-sion P. yoki distansion nayça (snaryad, bomba va raketalarning uçiş tra-yektoriyasida muayyan vaqt ötgaç hara-katga keladi), kontaktsiz P. (radiolokatsion, infraqizil, optik, akustik P. — snaryad, bomba, mina va b. nişonga tegmasdan, undan muayyan uzokdikda harakatga keladi), ijro-ç i P. (kodlaştirilgan taşqi signalni qabul qilib, harakatga keladi) kabi turlarga bölinadi. Hamma turdagi P., umuman, detonatsiya zanjiri, portlatuvçi mexa-nizmlar (tepki, elektr kontakt va b.) va saqlagiç mexanizmlaridan iborat. P.da detonatsiya mexanik (alangalatuvçi piston yoki piston-detonator tepki urilişi yoki işkalaniş natijasida işlaydi), elektr toki (elektr detonator elektr vosi-tasida işlaydi) va kimyoviy (singan ampuladan quyilgan reagent yonuvçi tarkibni alan-galantiradi) usulda hosil qilinadi. Nişonga tekkandan keyin portlaş vaqtiga köra, P. oniy va sekin harakatga keladigan turlarga bölinadi. Artilleriya va aviatsiya P.ini oniy harakatga keltiriş uçun snaryadni otişdan oldin uning saqlagiç qopqoği buraladi yoki snaryad, bombaga örnatilgan parrak aylanib, saklagiç qrpqoğini buraydi. Muhandislik minalaridagi P.ni oniy harakatga keltiriş siquvçi, tortuvçi, bosuvçi yoki yukni yengillaştiruvçi moslamalar yordamida amalga oşiriladi. P.ning harakatga kelişini sekinlatiş uçun detonatsiya zanjiriga sekinlatkiç qöyiladi yoki soat mexa-nizmi, kimyoviy reagent örnatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОРТЛАТКИЧ — снаряд, мина, бом-балардаги портловчи моддаларии портлатиш учун ишлатиладиган механизм. Зарбий П. (снаряд, бомба, мина ва б.нинг бирон нарсага урилиши нати-жасида ҳаракатга келади), дистан-цион П. ёки дистанцион найча (снаряд, бомба ва ракеталарнинг учиш тра-екториясида муайян вақт ўтгач ҳара-катга келади), контактсиз П. (радиолокацион, инфрақизил, оптик, акустик П. — снаряд, бомба, мина ва б. нишонга тегмасдан, ундан муайян узокдикда ҳаракатга келади), ижро-ч и П. (кодлаштирилган ташқи сигнални қабул қилиб, ҳаракатга келади) каби турларга бўлинади. Ҳамма турдаги П., умуман, детонация занжири, портлатувчи меха-низмлар (тепки, электр контакт ва б.) ва сақлагич механизмларидан иборат. П.да детонация механик (алангалатувчи пистон ёки пистон-детонатор тепки урилиши ёки ишкаланиш натижасида ишлайди), электр токи (электр детонатор электр воси-тасида ишлайди) ва кимёвий (синган ампуладан қуйилган реагент ёнувчи таркибни алан-галантиради) усулда ҳосил қилинади. Нишонга теккандан кейин портлаш вақтига кўра, П. оний ва секин ҳаракатга келадиган турларга бўлинади. Артиллерия ва авиация П.ини оний ҳаракатга келтириш учун снарядни отишдан олдин унинг сақлагич қопқоғи буралади ёки снаряд, бомбага ўрнатилган паррак айланиб, саклагич қрпқоғини бурайди. Муҳандислик миналаридаги П.ни оний ҳаракатга келтириш сиқувчи, тортувчи, босувчи ёки юкни енгиллаштирувчи мосламалар ёрдамида амалга оширилади. П.нинг ҳаракатга келишини секинлатиш учун детонация занжирига секинлаткич қўйилади ёки соат меха-низми, кимёвий реагент ўрнатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.