Portlatuv işlari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 352–353-b. — ziyouz.com
Portlatuv işlari — tabiiy (tog jinsi, yoğoç, muz) yoki sun'iy (toş, ğişt, beton devor, metallar va b.) materiallarni köporiş, siljitiş, ularning tuzilişi yoki şakl özgarişini tekşiriş maqsadida xalq xöjaligida bajariladigan işlar. P. i. portlovçi moddalar va zaryad yordamida bajariladi. Portlovçi moddalarni qöporiladigan obyekt orasiga joylaştiriş uçun unda, odatda, oldindan burğilab böşliq (şpur, kamera) qaziladi.
P. i. ning qöllaniş sohasi keng. Ular konçilikda eng köp işlatiladi: qazilma boyliklarni seysmik usulda qidiriş, konlarni oçiş, qattiq qazilma boyliklarni qazib oliş va b. Qurilişda P.i.dan quriliş may-donçalarini tekislaş, muzlik va qoyali zaminlarni yumşatiş, xarsang toş va ildizlarni qöporiş, töğonlar quriş, yöl va gidrotexnik tonnellar quriş va b.da foydalaniladi. Su v xöjaligida P.i. yordamida suv havzalari tubini va daryoning kema qat-naydigan joyi (farvateri) ni çuqurlaştiriş, köl ostiga tiqilib qolgan katta muz bölaklarini parçalaş, inşootlarni bahorgi muz siljişlaridan saklaş va b. bajariladi. Ş i moliy qutb şaroitida P. i. b-n muz uyurmalari parçalanadi, muzlab qolgan kemalar muzlardan tozala-nadi va b. Metallurgiya sanoa-tida P. i.dan metallarni, pölatlistdan ştamplangan murakkab detallarni va metallarning payvandlangan joylarini mustahkamlaşda, quymalarni kuyindi va zangdan tozalaş va b.da foydalaniladi. Neft va gaz sanoatida quduqlarda torpedalarni portlatiş yöli b-n neft katla-midagi debit oşiriladi, suv ostidan neft qazib çiqariş uçun sun'iy töğon va yer osti neft ombori quriladi. Portlatiş yöli b-n neft va gaz quduqlaridagi yonğin öçiriladi.
Elektr detonatorlarni portlatiş portlatuv maşinasi b-n amalga oşiriladi. Portlatuv maşinasi elektromagnitli, kondensatorli va dinamo-elektrikli xillarga bölinadi. Kondensatorli portlatuv maşinasi köp tarqalgan, unda tok manbai sifatida kondensator işlatiladi. Maşinaning işlaş tarzi kam quvvatli elektr toki manbaidan olingan elektr energiyani 10—20 sek kondensatorga yigib, yi-ğilgan energiyani portlatiş tarmoğiga ulaşdan iborat.
Portlovçi moddalardan tinç maqsadlarda foydalaniş qadimdan ma'lum; birinçi marta 1448—72 y.larda Neman daryosini toş va b. jinslardan tozalaşda işlatilgan. Keyinçalik poroxdan foydalanib ruda qazib çiqariş Rossiya (1617), Sileziya (1627), Çexiya (1629), Angliya (1670) va b. joylarda keng tarqala boşladi. Keyin elektr usuli b-n portlatiş (1812) va dina-mitning (1860) ixtiro qilinişi, burğilaş maşinalari (1861), kapsyul-detonatorlarning yaratilişi (1867) P. i.ni keng rivojlantirişga olib keldi. P. i.da zaryadining kuçi 0,1 t dan bir neça ming t gaça bölgan portlovçi moddalar va yadroviy portlaşdan foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОРТЛАТУВ ИШЛАРИ — табиий (тог жинси, ёғоч, муз) ёки сунъий (тош, ғишт, бетон девор, металлар ва б.) материалларни кўпориш, силжитиш, уларнинг тузилиши ёки шакл ўзгаришини текшириш мақсадида халқ хўжалигида бажариладиган ишлар. П. и. портловчи моддалар ва заряд ёрдамида бажарилади. Портловчи моддаларни қўпориладиган объект орасига жойлаштириш учун унда, одатда, олдиндан бурғилаб бўшлиқ (шпур, камера) қазилади.
П. и. нинг қўлланиш соҳаси кенг. Улар кончиликда энг кўп ишлатилади: қазилма бойликларни сейсмик усулда қидириш, конларни очиш, қаттиқ қазилма бойликларни қазиб олиш ва б. Қурилишда П.и.дан қурилиш май-дончаларини текислаш, музлик ва қояли заминларни юмшатиш, харсанг тош ва илдизларни қўпориш, тўғонлар қуриш, йўл ва гидротехник тоннеллар қуриш ва б.да фойдаланилади. Су в хўжалигида П.и. ёрдамида сув ҳавзалари тубини ва дарёнинг кема қат-найдиган жойи (фарватери) ни чуқурлаштириш, кўл остига тиқилиб қолган катта муз бўлакларини парчалаш, иншоотларни баҳорги муз силжишларидан саклаш ва б. бажарилади. Ш и молий қутб шароитида П. и. б-н муз уюрмалари парчаланади, музлаб қолган кемалар музлардан тозала-нади ва б. Металлургия саноа-тида П. и.дан металларни, пўлатлистдан штампланган мураккаб деталларни ва металларнинг пайвандланган жойларини мустаҳкамлашда, қуймаларни куйинди ва зангдан тозалаш ва б.да фойдаланилади. Нефть ва газ саноатида қудуқларда торпедаларни портлатиш йўли б-н нефть катла-мидаги дебит оширилади, сув остидан нефть қазиб чиқариш учун сунъий тўғон ва ер ости нефть омбори қурилади. Портлатиш йўли б-н нефть ва газ қудуқларидаги ёнғин ўчирилади.
Электр детонаторларни портлатиш портлатув машинаси б-н амалга оширилади. Портлатув машинаси электромагнитли, конденсаторли ва динамо-электрикли хилларга бўлинади. Конденсаторли портлатув машинаси кўп тарқалган, унда ток манбаи сифатида конденсатор ишлатилади. Машинанинг ишлаш тарзи кам қувватли электр токи манбаидан олинган электр энергияни 10—20 сек конденсаторга йигиб, йи-ғилган энергияни портлатиш тармоғига улашдан иборат.
Портловчи моддалардан тинч мақсадларда фойдаланиш қадимдан маълум; биринчи марта 1448—72 й.ларда Неман дарёсини тош ва б. жинслардан тозалашда ишлатилган. Кейинчалик порохдан фойдаланиб руда қазиб чиқариш Россия (1617), Силезия (1627), Чехия (1629), Англия (1670) ва б. жойларда кенг тарқала бошлади. Кейин электр усули б-н портлатиш (1812) ва дина-митнинг (1860) ихтиро қилиниши, бурғилаш машиналари (1861), капсюл-детонаторларнинг яратилиши (1867) П. и.ни кенг ривожлантиришга олиб келди. П. и.да зарядининг кучи 0,1 т дан бир неча минг т гача бўлган портловчи моддалар ва ядровий портлашдан фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.