Portlovçi moddalar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 355-b. — ziyouz.com
Portlovçi moddalar - taşqi ta'sirlar (zarba, issiklik va b.) natijasida katta tezlik b-n kimyoviy reaksiyaga kirişib, köp issiklik va gaz ajratib çiqaradigan kimyoviy bi-rikmalar yoki moddalar aralaşmasi. Bu reaksiyalar P. m.ning qizişi, unga berilgan zarb, işqalaniş, şuning-dek, boşqa P. m.ning portlaşi yoki qandaydir taşqi ta'sir natijasida sodir böladi va zaryad böylab issiqlik taşigiç (yoniş) yoki zarbiy tölqin (detonatsiya) yordamida energiya uzatiş hisobiga tarqaladi. Kondensatlangan qattiq va suyuq moddalar, gazlar, şuningdek, gazlardagi qattiq yoki suyuq moddalarning muallaq zarralari P.m. böla oladi. Detonatsiyada reaksiya şid-datli boradi va gazsimon mahsulotning t-rasi bir neça ming gradusgaça kötarilib, hajmi zaryadning dastlabki hajmigaça siqiladi, bosimi bir neça yuz ming kg.kuç/sm2 gaça kötariladi. Siqilgan gaz tez kengayib, tevarakka kuçli zarb b-n tarqaladi — portlaş yuz beradi. Portlay oladigan köpgina moddalardan 20—30 ga yaqini P. m. si-fatida işlatiladi. Şulardan asosiylari: trinitrotoluol, tetril, geksogen, oktogen, nitroglitserin, ten (tet-ranitropentaeritrin) va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОРТЛОВЧИ МОДДАЛАР - ташқи таъсирлар (зарба, иссиклик ва б.) натижасида катта тезлик б-н кимёвий реакцияга киришиб, кўп иссиклик ва газ ажратиб чиқарадиган кимёвий би-рикмалар ёки моддалар аралашмаси. Бу реакциялар П. м.нинг қизиши, унга берилган зарб, ишқаланиш, шунинг-дек, бошқа П. м.нинг портлаши ёки қандайдир ташқи таъсир натижасида содир бўлади ва заряд бўйлаб иссиқлик ташигич (ёниш) ёки зарбий тўлқин (детонация) ёрдамида энергия узатиш ҳисобига тарқалади. Конденсатланган қаттиқ ва суюқ моддалар, газлар, шунингдек, газлардаги қаттиқ ёки суюқ моддаларнинг муаллақ зарралари П.м. бўла олади. Детонацияда реакция шид-датли боради ва газсимон маҳсулотнинг т-раси бир неча минг градусгача кўтарилиб, ҳажми заряднинг дастлабки ҳажмигача сиқилади, босими бир неча юз минг кг.куч/см2 гача кўтарилади. Сиқилган газ тез кенгайиб, теваракка кучли зарб б-н тарқалади — портлаш юз беради. Портлай оладиган кўпгина моддалардан 20—30 га яқини П. м. си-фатида ишлатилади. Шулардан асосийлари: тринитротолуол, тетрил, гексоген, октоген, нитроглицерин, тен (тет-ранитропентаэритрин) ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.