Portret

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 356–359-b. — ziyouz.com

Portret (frans. portrait — tasvir) — 1) tasviriy san'at janri; real hayotda mavjud bölgan yakka, ikki yoki bir guruh kişilar, rassom tasavvurida paydo bölgan xayoliy qiyofalarning tasviri. Rangtasvir, haykaltaroşlik, grafika, şuningdek, foto san'atining muhim janrlaridan biri. P. asosida aniq şaxsning qiyofasini aba-diylaştiriş yotadi. P.ning muhim tomoni tasvirning tasvirlanuvçi (model, asli) ga aynan öxşaşligidir. Ijodkor P. orqali tasvirlanuvçi şaxsning ma'naviy dunyosini, ijtimoiy hayotdagi örnini, kasbi, jamiyatdagi mavqeini aks ettiradi va uning şu jihatlari orqali davr xususiyati, siyosiy iqtisodiy ahvol haqida ma'lumot bera oladi. Rassomning kasbiy maho-rati, P. işlaş uçun tanlagan materiallari esa uning yaratgan asarlariga takrorlanmas öziga xoslik baxş etadi. Tarixan P.ning xilma-xil tur va körinişlari şakllangan: işlaniş usuli, bajaradigan vazifasi, şakli, mazmuniga köra, dastgoh (kartina, byust, grafika varaği) va monumental (monu-mental xdykal, freska, mozaika), tan-tanavor parad va intim, xajviy, satirik P. tarzida tasvirlanuvçining faqat boş qismi, beligaça, butun böybasti b-n old va yon tomonidan işlanişi mumkin. Şuningdek, turli tarixiy davrlarda nişon, tanga, medallar yuzasiga (medal yasaş sanati) işlangan, gemma (gliptika), medalonlarda miniatyura P. kengtarkalgan. P. janridagi bir asarda köpinça bir neça janrlar qöşilişi mumkin. P.da tasvirlanuvçi sof holda (zaminsiz, ya'ni atrof muhitni aks ettirmasdan), tinç xrlatda yoki biror faoliyati b-n ma'lum muxitda işlanişi mumkin. Şu tu-fayli şartli ravişda P.ni P. va P. -kartina (janrli P.)ga ajratiladi. P.ning keng tarkalgan turlaridan biri — avtoportret. Tasvirlanayotgan kişilar soniga köra, yakka, qöşaloq va guruh P.larga bölinadi.

P. san'ati qadimda paydo bölgan. Qad. Misrda P.ning noyob namunalari (hay-kaltaroşlikda — Exnaton, Nefertiti va b. haykallar) yaratiladi. Yunonistonda şoir, faylasuf va davlat ar-boblarining umumlaşma, ideallaştirilgan haykal P.lari işlandi (haykaltaroş Alopekli Demetriy, Lisipp va b.), ellinizm davrida dramatik obrazlar yaratişga intiliş kuçaydi. Antik davr xaykaltaroşlik P.i Qad. Rim san'atida yuksak çöqqisiga kötarildi, aniq şaxsga e'tibor oşdi. P.da şaxsning individual fazilatlarini aniq körsatiş, ruhiy keçinmalarini oçiş jarayoni sezilarli örin egalladi, qaykal va byustlar b-n bir katorda tanga va medallar, gemmalarga P., şuningdek, rangtasvir P. işlaş keng tarqaldi. Dastgoh P.ining rangtasvir namunalari bölgan fayyum P.lari (Misr, 1—4-a.lar) ham antik san'at an'analari ta'sirida rivojlandi.

Örta asrlarda qat'iy liniy krnunlar b-n çeklangan P. çerkov-me'moriy ansamblining ajralmas qismiga aylandi. Ijodkorlar P.da podşo, din axllarining obrazlarini yaratdilar, diniy mazmundagi P.larda aniq şaxslarning fazilatlari, xususiyatlarini ifodaladilar. Örta asrlar xitoy ustalari asarlarida aniq şaxslar köpinça öziga xos fazilatlari b-n, yapon rassom va haykaltaroşlarining ayrim P.larida ötkir psixologik holat aks ettirildi.

Uyğoniş davrida P.ning rangtasvir, haykaltaroşlik va grafika turlari yuksak taraqqiy etdi. Faol, öz qadr-qimmatini biladigan qörqmas, jasur inson qiyofasi bu davrning boş qahramoniga aylandi. Borliqni ilmiy asosda örganiş va şu bilimlarni amaliyotda qöllaşga intilişlar P.ning yangi tizimini yuzaga keltirdi. Endilikda tasvirlanuvçi noreal makon va muhitda emas, balki insonga yaqin bölgan tabiat qöynida aks ettirildi.

Monumental rangtasvir asarlaridagi personajlar orasida rassom özining qiyofasini ham işlay boşladi. Bu jarayon keyingi davr san'atida yanada rivojlantirildi (rassom Jotto, Mazaçço, A. del Kastano, D. Girlandayo, S. Bottiçelli, Pyero dela Françeska, J. Bellini; haykaltaroş N. Pizano, Donatello, A. Verrokko; dastgoh haykaltaroşligida Deziderio da Settinyano, Antonio Rossellino; medallarda A. Pizanello).

Yuksak Uyğoniş davri buyuk ijodkorlari Leonardo da Vinçi, Rafael, Jorjone, Titsian, Ya. van Eyk, Rogir van der Veyden, A. Dyurer, Katta Lukas Kranax, Kiçik Xolbeyn va b. P.dagi obrazlar mazmunini çuqurlaştirdilar, 17-a.ga kelib demokratik karaşlarning ortib borişi insonga çuqur muhabbat b-n suğorilgan, nozik his-tuyğularni anglaş va tasvirlaşga qaratilgan tölaqonli va harakatga boy P.larni maydonga keltirdi, guruh P. rivojlana boşladi (Rembrandt, Xale va b.). Avtoportret şu izlanişlar mahsulidir, rassom inson ruhida böladigan özgarişlarni öz qiyofasida, qaraş, yuzdagi mimik özgarişlarda ifodalaşga harakat qildi. 18-a. P.ida şaxsning ijtimoiy mavqei, jamiyatdagi örni haqqoniy aks eta boşladi (Fransiyada — J. B. S. Şarden, J. A.

19-a. P. san'ati uslublarga boy va rang-barang. Klassitsizm, romantizm, tanqidiy realizm şu davrda işlangan P.largata'sir etdi. Inqilobiy ruh b-n suğorilgan (J. L. David), kötarinki romantik ruhda işlangan (T. Je-riko, E. Delakrua. O. A. Kiprenskiy, K. P. Bryullov), kinoyaga boy (F. Goyya) asarlar P. san'atini va uning rang-barangligini namoyon qiddi. 19-a. oxirgi çoragida P.da tasvirlanuvçining ruhiy holatlarini tabiat b-n boğlay boşladilar. P.da ham impressionistlar (E. Mane, O. Renuar, O. Roden va b.), postimpressionistlar (P. Sezann, Van Gog) tasvirlanuvçining özgarmas şakli orqali uning tölaqonli obra-zini yaratişga, şakllar harakatida dramatik holatlarini körsatişga intildilar. 20-a. P. san'ati murakkab va ziddiyatlidir. Bir tomonda realistik P. öz imkoniyatlarini yanada çukurlaştirib, inson fe'lidagi butun nozik özgarişlarni töliq oçişga, uning falsafiy-dunyoviy öy-xayollari, tasavvur va taxminlarini aks ettirişga, uning plastik tomonlarini kuçaytirişga intilsa (Germaniyada — K. Kol-vits, E. Barlax; Fransiyada — Ş. Des-po, GG. Pikasso, A. Matiss; Italiyada Modilyani, R. Guttuzo; Meksikada — D. Rivera, D. Sikeyros; AQŞda — E. Uayet; Yaponiyada — Seyson Maeda; Rossiyada I. D. Şadr, M. V. Nesterov. P.D. Korin va b.), ikkinçi tomonda şu davrda keng yoyila boşlagan modernizm uslubi P.ga öz ta'sirini ötkazdi. Bu yönaliş tarafdorlari şu bo-rada tajriba işlarini olib borib şakl, çiziq, rang, faktura imkoniyatlaridan foydalangan holda obraz yaratişga harakat qildidar.

Şarq (Örta Osiyo, Afğoniston, Eron, Hindiston va b.) miniatyura san'atida P.ning nodir namunalari yaratilgan (Rizo Abbosiy va b.). Jumladan, özbek P. san'ati ham boy tarixga ega. Bu san'at namunalari qad. va örta asrlar san'atida uçraydi (Yunon-Baq-triya, Xorazm, Kuşan podşolarining haykal va tanga yuzalariga işlangan börtma tasvirlari), Amir Temur va te-muriylar, Şayboniylar hamda Boburiylar davri san'ati (Kamoliddin Behzod, Mahmud Muzahhib, Muhammad Murod Samarqandiy va b.) dagi mini-atyuralarda ma'lum darajada taraqqiy etgan. Nafis (mö'jaz rasm) miniatyura taraqqiyoti davomida bir asar ustida bir neça san'atkorlar ijodiy hamkorlik qilgan, kişilar qiyofasi, yuzini tas-virlovçi musavvir nomiga çehrakuşoy (yuzni oçuvçi) yoki çexra sözi qöşilgan. Ayniqsa, boburiylardan Akbar va Jahongir davrida ayrim şaxslar tas-viri b-n birga guruh (köplab ayonlar iştirokidagi) P. yaratiş taraqqiy etgan. Uşbu P.lardan keyinçalik yevropalik rassomlar (Rembrandt, J. Reynolds va b.) ma'lum darajada örgangan, ilhomlangan. 20-a.ning 30— 50-y.laridan zamonaviy rangtasvirdagi P. rivojlandi. Şu davrda P.ning hamma körinişlari (P., avtoportret, guruh P., P. -kartina, tarixiy P. va h.k.)da asarlar yaratildi. Bahrom h&itsamhhy, L. Nasridsinov, Ş. Hasanova, A. Ab-dullayev, Ö. Tansiqboyev, M. Nabiyev va b. P.ning dastlabki namunalarini yaratdilar, 50— 60-y.lardan P. ning diqqatga sazovor namunalari yaratildi: «Uzbek portreta» (Ö. Tansiqboyev, 1927), «Alişer Navoiy» (V. Kaydalov, 1940, 1947), «Abu Rayhon Beruniy» (M. Nabiyev, 1950, 1972), «M. Turğunboyeva» (Ç. Ahmarov, 1951), «Yunus Raja-biy» (N. Qöziboyev, 1954), «Keksa kol-xozçi portreti» (R. Ahmedov, 1956), «Hamza» (M. Saidov, 1968) va b. Bugungi kunda uzbek P. çiligi jahon san'ati rivoji fonida öz mavqei va örniga ega. B. Jalolov, A. Ikromjonov, S. Raxmetov va b.ning asarlarida zamon ruhi Şarq va Ğarb san'ati an'analari sil-silasida öz aksini topgan.

2)Badiiy adabiyot — personaj taşqi qiyofasining tavsifi, tas-viri; badiiy obraz yaratiş vositalaridan biri. P. xarakteri asar janriga hamda yozuvçining ijodiy metodi va individual uslubi xususiyatlariga boglik böladi. Odatda, P. personaj xa-rakterining yozuvçi eng muhim deb hisoblagan jihatlarini oçib beradi. P. adabiyotda qadimdan mavjud. Tasvir vositasi sifatidaözgarib takomillaşgan. Xalq oğzaki ijodida inson individu-açlaşgan şaxs sifatida tasvirlanmaganligi uçun uning P. i ham köpinça mavhum, umumiy xarakterga ega. Folklorda P. mifologik, fantastik yoki an'anaviy tarzda yaratiladi. Şuning uçun aniq ijtimoiy, tarixiy, milliy va individual belgilardan mahrum böladi. Mac, «Alpomiş» dostonida devlar P.i mubolağa b-n berilgan:

Töqson qariç edi uning hassasi,

Sarhovuzdan katta edi kosasi.

Qad. ğarb va şarq adabiyotlarida ham P. köpinça mavhum, an'anaviy xarakterda bölgan. Mac, ğazallarda yorning taşqi qiyofasi oy, quyoş, yulduz, tun va kun kabi narsalarga nisbatda kursatilgan. Realist yozuvçilar taşqi qiyofani batafsil tavsiflaydilar, unda davr va hayot tarzi b-n boğliq holda röy bergan özgarişlarni aynan aks etti-radilar (mas, Abdulla Qodiriy, Oy-bek). 19-a. da P.ning içki yoki psixologik (ruhiy) P. deb atalgan turi tarqalib, unda personajning xarakteri — belgilari va ruhiy keçinmalari majmui oçib beriladi (Abdulla Qah-xrr, Odil Yoqubov). Adabiy P. — atoqli şaxs, ya'ni yozuvçi, rassom, jamo-at arbobining hayoti va ijodi haqidagi oçerk alohida janr xisoblanadi

Ne'mat Abdullayev, Abdumajid Madraimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПОРТРЕТ (франц. portrait — тасвир) — 1) тасвирий санъат жанри; реал ҳаётда мавжуд бўлган якка, икки ёки бир гуруҳ кишилар, рассом тасаввурида пайдо бўлган хаёлий қиёфаларнинг тасвири. Рангтасвир, ҳайкалтарошлик, графика, шунингдек, фото санъатининг муҳим жанрларидан бири. П. асосида аниқ шахснинг қиёфасини аба-дийлаштириш ётади. П.нинг муҳим томони тасвирнинг тасвирланувчи (модель, асли) га айнан ўхшашлигидир. Ижодкор П. орқали тасвирланувчи шахснинг маънавий дунёсини, ижтимоий ҳаётдаги ўрнини, касби, жамиятдаги мавқеини акс эттиради ва унинг шу жиҳатлари орқали давр хусусияти, сиёсий иқтисодий аҳвол ҳақида маълумот бера олади. Рассомнинг касбий маҳо-рати, П. ишлаш учун танлаган материаллари эса унинг яратган асарларига такрорланмас ўзига хослик бахш этади. Тарихан П.нинг хилма-хил тур ва кўринишлари шаклланган: ишланиш усули, бажарадиган вазифаси, шакли, мазмунига кўра, дастгоҳ (картина, бюст, графика варағи) ва монументал (мону-ментал хдйкал, фреска, мозаика), тан-танавор парад ва интим, хажвий, сатирик П. тарзида тасвирланувчининг фақат бош қисми, белигача, бутун бўйбасти б-н олд ва ён томонидан ишланиши мумкин. Шунингдек, турли тарихий даврларда нишон, танга, медаллар юзасига (медаль ясаш саньати) ишланган, гемма (глиптика), медальонларда миниатюра П. кенгтаркалган. П. жанридаги бир асарда кўпинча бир неча жанрлар қўшилиши мумкин. П.да тасвирланувчи соф ҳолда (заминсиз, яъни атроф муҳитни акс эттирмасдан), тинч хрлатда ёки бирор фаолияти б-н маълум мухитда ишланиши мумкин. Шу ту-файли шартли равишда П.ни П. ва П. -картина (жанрли П.)га ажратилади. П.нинг кенг таркалган турларидан бири — автопортрет. Тасвирланаётган кишилар сонига кўра, якка, қўшалоқ ва гуруҳ П.ларга бўлинади.

П. санъати қадимда пайдо бўлган. Қад. Мисрда П.нинг ноёб намуналари (ҳай-калтарошликда — Эхнатон, Нефертити ва б. ҳайкаллар) яратилади. Юнонистонда шоир, файласуф ва давлат ар-бобларининг умумлашма, идеаллаштирилган ҳайкал П.лари ишланди (ҳайкалтарош Алопекли Деметрий, Лисипп ва б.), эллинизм даврида драматик образлар яратишга интилиш кучайди. Антик давр хайкалтарошлик П.и Қад. Рим санъатида юксак чўққисига кўтарилди, аниқ шахсга эътибор ошди. П.да шахснинг индивидуал фазилатларини аниқ кўрсатиш, руҳий кечинмаларини очиш жараёни сезиларли ўрин эгаллади, қайкал ва бюстлар б-н бир каторда танга ва медаллар, геммаларга П., шунингдек, рангтасвир П. ишлаш кенг тарқалди. Дастгоҳ П.ининг рангтасвир намуналари бўлган файюм П.лари (Миср, 1—4-а.лар) ҳам антик санъат анъаналари таъсирида ривожланди.

Ўрта асрларда қатъий линий крнунлар б-н чекланган П. черков-меъморий ансамблининг ажралмас қисмига айланди. Ижодкорлар П.да подшо, дин ахлларининг образларини яратдилар, диний мазмундаги П.ларда аниқ шахсларнинг фазилатлари, хусусиятларини ифодаладилар. Ўрта асрлар хитой усталари асарларида аниқ шахслар кўпинча ўзига хос фазилатлари б-н, япон рассом ва ҳайкалтарошларининг айрим П.ларида ўткир психологик ҳолат акс эттирилди.

Уйғониш даврида П.нинг рангтасвир, ҳайкалтарошлик ва графика турлари юксак тараққий этди. Фаол, ўз қадр-қимматини биладиган қўрқмас, жасур инсон қиёфаси бу даврнинг бош қаҳрамонига айланди. Борлиқни илмий асосда ўрганиш ва шу билимларни амалиётда қўллашга интилишлар П.нинг янги тизимини юзага келтирди. Эндиликда тасвирланувчи нореал макон ва муҳитда эмас, балки инсонга яқин бўлган табиат қўйнида акс эттирилди.

Монументал рангтасвир асарларидаги персонажлар орасида рассом ўзининг қиёфасини ҳам ишлай бошлади. Бу жараён кейинги давр санъатида янада ривожлантирилди (рассом Жотто, Мазаччо, А. дель Кастаньо, Д. Гирландайо, С. Боттичелли, Пьеро дела Франческа, Ж. Беллини; ҳайкалтарош Н. Пизано, Донателло, А. Верроккьо; дастгоҳ ҳайкалтарошлигида Дезидерио да Сеттиньяно, Антонио Росселлино; медалларда А. Пизанелло).

Юксак Уйғониш даври буюк ижодкорлари Леонардо да Винчи, Рафаэль, Жоржоне, Тициан, Я. ван Эйк, Рогир ван дер Вейден, А. Дюрер, Катта Лукас Кранах, Кичик Хольбейн ва б. П.даги образлар мазмунини чуқурлаштирдилар, 17-а.га келиб демократик карашларнинг ортиб бориши инсонга чуқур муҳаббат б-н суғорилган, нозик ҳис-туйғуларни англаш ва тасвирлашга қаратилган тўлақонли ва ҳаракатга бой П.ларни майдонга келтирди, гуруҳ П. ривожлана бошлади (Рембрандт, Хале ва б.). Автопортрет шу изланишлар маҳсулидир, рассом инсон руҳида бўладиган ўзгаришларни ўз қиёфасида, қараш, юздаги мимик ўзгаришларда ифодалашга ҳаракат қилди. 18-а. П.ида шахснинг ижтимоий мавқеи, жамиятдаги ўрни ҳаққоний акс эта бошлади (Францияда — Ж. Б. С. Шарден, Ж. А.

19-а. П. санъати услубларга бой ва ранг-баранг. Классицизм, романтизм, танқидий реализм шу даврда ишланган П.ларгатаъсир этди. Инқилобий руҳ б-н суғорилган (Ж. Л. Давид), кўтаринки романтик руҳда ишланган (Т. Же-рико, Э. Делакруа. О. А. Кипренский, К. П. Брюллов), кинояга бой (Ф. Гойя) асарлар П. санъатини ва унинг ранг-баранглигини намоён қидди. 19-а. охирги чорагида П.да тасвирланувчининг руҳий ҳолатларини табиат б-н боғлай бошладилар. П.да ҳам импрессионистлар (Э. Мане, О. Ренуар, О. Роден ва б.), постимпрессионистлар (П. Сезанн, Ван Гог) тасвирланувчининг ўзгармас шакли орқали унинг тўлақонли обра-зини яратишга, шакллар ҳаракатида драматик ҳолатларини кўрсатишга интилдилар. 20-а. П. санъати мураккаб ва зиддиятлидир. Бир томонда реалистик П. ўз имкониятларини янада чукурлаштириб, инсон феълидаги бутун нозик ўзгаришларни тўлиқ очишга, унинг фалсафий-дунёвий ўй-хаёллари, тасаввур ва тахминларини акс эттиришга, унинг пластик томонларини кучайтиришга интилса (Германияда — К. Коль-виц, Э. Барлах; Францияда — Ш. Дес-пьо, ГГ. Пикассо, А. Матисс; Италияда Модильяни, Р. Гуттузо; Мексикада — Д. Ривера, Д. Сикейрос; АҚШда — Э. Уайет; Японияда — Сэйсон Маэда; Россияда И. Д. Шадр, М. В. Нестеров. П.Д. Корин ва б.), иккинчи томонда шу даврда кенг ёйила бошлаган модернизм услуби П.га ўз таъсирини ўтказди. Бу йўналиш тарафдорлари шу бо-рада тажриба ишларини олиб бориб шакл, чизиқ, ранг, фактура имкониятларидан фойдаланган ҳолда образ яратишга ҳаракат қилдидар.

Шарқ (Ўрта Осиё, Афғонистон, Эрон, Ҳиндистон ва б.) миниатюра санъатида П.нинг нодир намуналари яратилган (Ризо Аббосий ва б.). Жумладан, ўзбек П. санъати ҳам бой тарихга эга. Бу санъат намуналари қад. ва ўрта асрлар санъатида учрайди (Юнон-Бақ-трия, Хоразм, Кушан подшоларининг ҳайкал ва танга юзаларига ишланган бўртма тасвирлари), Амир Темур ва те-мурийлар, Шайбонийлар ҳамда Бобурийлар даври санъати (Камолиддин Беҳзод, Маҳмуд Музаҳҳиб, Муҳаммад Мурод Самарқандий ва б.) даги мини-атюраларда маълум даражада тараққий этган. Нафис (мўъжаз расм) миниатюра тараққиёти давомида бир асар устида бир неча санъаткорлар ижодий ҳамкорлик қилган, кишилар қиёфаси, юзини тас-вирловчи мусаввир номига чеҳракушой (юзни очувчи) ёки чехра сўзи қўшилган. Айниқса, бобурийлардан Акбар ва Жаҳонгир даврида айрим шахслар тас-вири б-н бирга гуруҳ (кўплаб аъёнлар иштирокидаги) П. яратиш тараққий этган. Ушбу П.лардан кейинчалик европалик рассомлар (Рембрандт, Ж. Рейнолдс ва б.) маълум даражада ўрганган, илҳомланган. 20-а.нинг 30— 50-й.ларидан замонавий рангтасвирдаги П. ривожланди. Шу даврда П.нинг ҳамма кўринишлари (П., автопортрет, гуруҳ П., П. -картина, тарихий П. ва ҳ.к.)да асарлар яратилди. Баҳром ҳ&ыцамҳҳй, Л. Насридцинов, Ш. Ҳасанова, А. Аб-дуллаев, Ў. Тансиқбоев, М. Набиев ва б. П.нинг дастлабки намуналарини яратдилар, 50— 60-й.лардан П. нинг диққатга сазовор намуналари яратилди: «Узбек портрета» (Ў. Тансиқбоев, 1927), «Алишер Навоий» (В. Кайдалов, 1940, 1947), «Абу Райҳон Беруний» (М. Набиев, 1950, 1972), «М. Турғунбоева» (Ч. Аҳмаров, 1951), «Юнус Ража-бий» (Н. Қўзибоев, 1954), «Кекса кол-хозчи портрети» (Р. Аҳмедов, 1956), «Ҳамза» (М. Саидов, 1968) ва б. Бугунги кунда узбек П. чилиги жаҳон санъати ривожи фонида ўз мавқеи ва ўрнига эга. Б. Жалолов, А. Икромжонов, С. Рахметов ва б.нинг асарларида замон руҳи Шарқ ва Ғарб санъати анъаналари сил-силасида ўз аксини топган.

2)Бадиий адабиёт — персонаж ташқи қиёфасининг тавсифи, тас-вири; бадиий образ яратиш воситаларидан бири. П. характери асар жанрига ҳамда ёзувчининг ижодий методи ва индивидуал услуби хусусиятларига боглик бўлади. Одатда, П. персонаж ха-рактерининг ёзувчи энг муҳим деб ҳисоблаган жиҳатларини очиб беради. П. адабиётда қадимдан мавжуд. Тасвир воситаси сифатидаўзгариб такомиллашган. Халқ оғзаки ижодида инсон индивиду-ачлашган шахс сифатида тасвирланмаганлиги учун унинг П. и ҳам кўпинча мавҳум, умумий характерга эга. Фольклорда П. мифологик, фантастик ёки анъанавий тарзда яратилади. Шунинг учун аниқ ижтимоий, тарихий, миллий ва индивидуал белгилардан маҳрум бўлади. Mac, «Алпомиш» достонида девлар П.и муболаға б-н берилган:

Тўқсон қарич эди унинг ҳассаси,

Сарҳовуздан катта эди косаси.

Қад. ғарб ва шарқ адабиётларида ҳам П. кўпинча мавҳум, анъанавий характерда бўлган. Mac, ғазалларда ёрнинг ташқи қиёфаси ой, қуёш, юлдуз, тун ва кун каби нарсаларга нисбатда курсатилган. Реалист ёзувчилар ташқи қиёфани батафсил тавсифлайдилар, унда давр ва ҳаёт тарзи б-н боғлиқ ҳолда рўй берган ўзгаришларни айнан акс этти-радилар (мас, Абдулла Қодирий, Ой-бек). 19-а. да П.нинг ички ёки психологик (руҳий) П. деб аталган тури тарқалиб, унда персонажнинг характери — белгилари ва руҳий кечинмалари мажмуи очиб берилади (Абдулла Қаҳ-хрр, Одил Ёқубов). Адабий П. — атоқли шахс, яъни ёзувчи, рассом, жамо-ат арбобининг ҳаёти ва ижоди ҳақидаги очерк алоҳида жанр хисобланади

Неъмат Абдуллаев, Абдумажид Мадраимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.