Portugaliya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 360–365-b. — ziyouz.com
Portugaliya (Portugal), Portugaliya Respublikasi (Republica Portuguese) — Yevropaning jan. -ğarbida, Pirenei ya.o.da joylaşgan davlat. Atlantika okeanidagi Azor o.lari va Madeyra arxipelagini öz içiga oladi. Mayd. 92,3 ming km2. Axrlisi 10 mln. kişi (2002). Poytaxti — Lissabon ş. Ma'muriy jihatdan 2 muxtor viloyat, 22 okrug (distrito)ra bölingan, şundan 18 tasi materikda joylaşgan bölib, 11 tarixiy viloyatga birlaşgan.
Davlat tuzumi. P. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1976 y. 25 apr. da kuçga kirgan, unga 1982 va 1989 y.larda özgartirişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (1996 y.dan Jorje Sampayyu), u umumiy töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y.ga va kupi b-n ikki muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Respublika majlisi (bir pala-tali parlament), ijroçi hokimiyatni Vazirlar Kengaşi (hukumat) amalga oşiradi.
Tabiati. Atlantika okeani sohillari payettekislik, qumli, kam parçalangan. Şim.da Meseta yassi toğligining çekka qismlari joylaşgan. Eş-trela toği — mamlakatning eng baland nuqtasi (1991 m). Ğarbida toğlar dengiz böyi pasttekisligiga tik tuşadi. Teju daryosi jan.da Portugaliya past-tekisligi bor. Eng çekka jan.ni Ser-ra-daalgarvi past toğlari egallagan. Volfram, qalay, mis, temir, qörğoşin, uran rudalari, kumir, kaolin, berill, marmar, oltin, kumuş konlari topilgan. Iqlimi — subtropik. Örta dengizga xos. Yanv.ning örtaça t-rasi sohilda 10°, içki hududlarda 8° gaça, iyulniki — sohilda 20° va içki hududlarda 27°. Yoğingarçilik sohilda yiliga 1000 mm, toğlarda 2000 mm. Doru (Duero), Teju va Gvadiana daryolarida kema qatnaydi. Şim.da toğ-örmon podzol, markaziy va jan. hududlarda qönğir va jigarrang, dare vo-diylarida allyuvial tuproklar. Sohilda botqoq yerlar, şörxok tuproklar köp. Mamlakat jan. ösimliklari Örta dengiz atrofiga xos, toğlar makvis çakalakzorlari b-n qoplangan, şim.dagi toğlarda toş eman va pökak eman, kaştan, sohilda qarağayzorlar uçraydi. Toğlardagi kattagina maydonlar ötloq. Hayvonot dunyosi böri, tulki, suvsar, genetta, tipratikan, yovvoyi quyon va h.k.lardan iborat. Kemiruvçilar, körşapalaklar, har xil parranda köp. Jereş va Ria Formoza milliy boğlari, bir neça qöriqxonalar bor.
Aholisining 99% — portugallar; ispanlar va b.lar ham yaşaydi. Rasmiy tillar — portugal va mirandes tillari. Şahar aholisi 35% ga yaqin. Dindorlari — katoliklar. Yirik şaharlari: Lissabon, Portu, Amadora.
Tarixi. P. hududida paleolit davrida manzilgoxlar bölgan. Mil. av. 4—3-a. lardan bu yerda luzitanlar yaşagan. Mil. av. 1-a. oxirida Kdd. Rim ixtiyoriga utib, uning Luzitaniya viloyati bölib qoldi. Mil. 5-a. 1yarmidan svevlar, 6-a. 2yar-midan vestgotlar hukmronlik qildi. 713—18 y.larda P. hududini arablar va barbar (mavr)lar bosib olib, Arab xalifaligi tarkibiga quşdi. Ozodlik kuraşi (Rekonkista) natijasida mamlakat 1249—50 y.larda arablar istib-dodidan butunlay qutuldi, portugal millati tarkib topdi, Portugaliya davlati vujudga keldi. P.ning geografik örni qulay bölganligi tufayli savdosotiq va hunarmandçilik rivojlandi, şaharlar tez usdi. Qirollik hokimiyati kuçayib, uzga mamlakatlarni bosib ola boşladi. Afrika va Osiyodagi bir qança hududlarni mustamlakaga aylantirdi. 1500 y.dan Braziliyani egallaşga kirişdi. 16-a.ning 1yarmi P. imperiyasi ravnaq topgan davr buldi. Ammo juda katta boylikni qölga kiritib olgan maranlar (xristianlikni qabul qilgan yahudiylar) ning çet ellarga ketib qolişi sababli P. iqtisodiyoti tuşkunlikka uçray boşladi. 1581—1640 y.larda P. Ispaniya hukmronligida buldi. 18-a. boşida P. iqtisodiy va siyosiy jihatdan Angliyaga butunlay karam bulib qoldi. 1750 y.dan mamlakatda «ma'rifiy absolyutizm» ruhidagi islohotlar tufayli bir munça iqtisodiy va siyosiy jonlaniş boşlangan bulsa ham, 1777 y.dan key-in bu isloxrtlar bekor qilindi. 1807 y.da Napoleon 1 qöşinlari P.ni bosib oldi. 1811 y.da fransuz bosqinçilari haydab çiqarildi, biroq mamlakat 1820 y.gaça ingliz bosqinçilari zulmi ostida qoldi. 1820 y. P. inqilo-bidan söng islohotlar utkazildi. 1821 y. ta'sis korteslari qabul qilgan liberal konstitutsiya zamindorlarning imtiyozlari va inkvizitsiyani bekor qildi. Sanoat korxonalari, jumladan, töqimaçilik f-kalari barpo etildi, 1853 y.dat.y. işga tuşirildi. Ammo P. 20-a. boşlarida ham qoloq mamlakatligiça qolaverdi.
1926 y. 28 mayda hokimiyatni faşistlar egalladi. 1911 y. konstitutsiyasi bekor qilindi, parlament tarqatib yuborildi. 1932 y. davlat töntarişi bölib, A. di Oliveyra Salazar butun hokimiyatni kölga oldi. 1933 y. «yangi davlat» konstitutsiyasi joriy qili-nib, unda faşistik diktatura krnunlaştirildi. Barça muxolifat partiyalar faoliyati man qilindi. Mustamlakalarda ham siyosiy zulm kuçaytirildi. 2-jahon uruşida P. betaraf turdi. Uruşdan keyin mamlakatda demokra-tik harakat kuçaydi. Mustamlakalarda ozodlik harakati avj oldi. Mustamla-kaçilik uruşi P. iqtisodiyotini juda zaiflaştirib quydi. Mamlakatda, hatto armiya safida ham norozilik kay-fiyati tarkaldi. 1974 y. 25 apr.da faşizm diktaturasi barham topdi va hokimiyat general di Spinola boşliq Milliy najot kengaşi qöliga ötdi. Siyosiy faoliyatga birmunça erkinlik berildi. Gvineya-Bisau, Mozambik, Yaşil Burun o.lari (hoz. Kot-d'Ivuar), San-Tome va Prinsipi o.lari va An-golaga mustaqillik berildi. 1976 y. qabul qilingan konstitutsiya fuqarolarning ijtimoiy va demokratik huquklarini kafolatladi. Ammo mamlakat hukumatlari tez-tez özgarişi siyosiy beqarorlikdan darak berardi. 1982 y. noyab.da konstitutsiyaga kiritilgan özgartişlar hokimiyat vazifalarini oqilona taqsimlaş orqali mamlakatdagi siyosiy holatni barkarorlaştirdi. P. — 1955 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1992 y. 16 yanv.da tan oldi va 1992 y. 13 avg.da diplomatiya munosabatlari örnatdi. Milliy bayrami — 10 iyun — Portugaliya kuni (1580).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Xalq monarxiyaçi partiyasi, 1974 y. tuzilgan; Xalq partiyasi, 1995 y. taşkil etilgan; P. kommunistik partiyasi, 1921 y. asos solingan; Sotsial-demokratik partiya, 1974 y. tuzilgan; Sotsialistik partiya, 1973 y. asos solingan. Portugal mehnatkaşlari umumiy konfederatsiyasi— Milliy intersindikal, 1970 y. taşkil etilgan. P. mehnatkaşlari umumiy itti-foqi, 1979 y. tuzilgan, Xalkaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi tarkibiga kiradi.
Xöjaligi. P. — industrial-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi — 30%, q.x. uluşi — 6% atrofida.
Sanoati. 20-a. oxirlarida sanoatda mehnatga layoqatli aholining 33% işladi va yalpi milliy mahsulotning 40% dan köproğini işlab çiqardi. Temir, volfram, mis, uran, qalay rudalari, kumir, oltin, kumuş qazib çiqariladi, dengiz suvidan tuz ajra-tib olinadi. Mayda metallurgiya korxonalarida va Lissabon yaqinidagi Seyşal ş.dagi z-dda metall eritiladi. Sanoat i.ç. qiymatining salkam 30% maşinasozlik va metall işlaş korxonalari uluşiga töğri keladi. Kemasozlik, avtomobil yiğuv, velosiped, mototsikl, motorlar, ayrim turdagi stanoklar, rözğor maşinalari, elektrotexnika va radioelektronika asbob-uskunalari i.ç. rivojlangan. Kime va neft kimyosi korxonalarida oltingugurt kislotasi, mineral uğit, sintetik tola va plastmassa işlab çiqariladi. Töqimaçilik (ip va jun gazlama töqiş), tikuvçilik, ozik,-ovqat (zaytun yoği, baliq konservalari, vino i.ç.) sanoati azaldan eksport uçun işlaydi. Sement, çinni, oyna va sopol i.ç. korxonalari bor. Yiliga örtaça 30 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi (asosan, GESlarda). Asosiy sanoat markazlari: Lissabon, Portu, Setubal, Barreyru, Braga.
Qişloq xöjaligining asosini dex.qonçilik taşkil etadi. P. hududining 50% işlanadi, şundan 30% haydaladigan yerlar. 10% boğ va tok-zor, sitruszor, zaytunzorlar. Asosiy oziq-ovqat ekinlari: buğdoy, makka-jöxori, javdar, arpa, iyuli, kartoşka. Orollarda banan, ananas, şakarqamiş yetiştiriladi. Çorvaçiligida qoramol, çöçqa, qöy, ot boqiladi. Sohilda baliq ovlanadi. Q.x. aholining oziq-ovqatga bölgan ehtiyojini qoplamaydi. Trans p orti ning asosiy turi — dengiz kema qatnovi. Dengiz savdo flo-tiningtonnaji 1,1 mln. t dedveyt. T.y. uzunligi — 3,6 ming km, avtomobil yöllari uz. — 70,1 ming km. Lissabonda 1960 y.dan metropoliten işlaydi. Lissabon va Azor orollari (Santamariya)da xalkaro aeroport bor. Asosiy dengiz portlari — Lissabon, Portu.
Taşqi savdosi. P. çetga mineral xom aşyo, töqimaçilik va tikuvçilik buyumlari, vino, meva, pökak, qoğoz, oziq-ovqat mahsulotlari, maşina-uskunalar çiqaradi. Çetdan q.x. mahsulotlari, xom aşyo va yoqilği (asosan, neft va neft mahsulotlari), maşina va uskunalar, kimyoviy mahsulotlar keltiradi. Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Italiya, AQŞ b-n savdo qiladi. Pul birligi — eskudo.
Tibbiy xizmati. Davlatga karaşli kasalxonalar b-n birga xususiy şifoxonalar ham bor. 3 un-tning tibbiyot f-tlarida vraçlar tayyorlanadi. Kuror-tlari orasida balneologiya sihatgoqlari köp.
Maorifi, madaniyma'rifiy va ilmiy muassasalari. 7 yoşdan 13 yoşgaça öqiş majburiy va bepul. Boşlanğiç maktabi 7 y.lik bölib, u 4 y.lik boşlanğiç va 3 y.lik qöşimça kursdan iborat. 4 y.lik boşlanğiç maktab negiziga tayangan litseylar va şunga öxşaş boşqa öquv yurtlari örta ma'lumot beradi. Hunar-texnika ta'limi beruvçi turli öquv yurtlarida öqiş muddati 1 y.dan 5 y.gaça. 8 un-t, oliy poğona kollejlari, xarbiy va dengiz maktablari oliy ma'lumot beradi. Ko-imbradagi un-t (1290 y. asos solingan, xuzurida 5 in-t bor), Lissabon un-ti (1290 y. asos solingan, 1911 y. qayta tiklangan, xuzurida 8 in-t bor), Lissabondagi texnika un-ti (1931 y. asos solingan), Portu ş.dagi un-t (1911 y. asos solingan) ularning eng yiriklaridir. P.da Lissabon ilm-fan aka-demiyasi (1779), Milliy san'at akademiyasi (1932), 25 i.t. in-ti, köpgina filiallarga ega bölgan Tabiiy fanlar böyiça tadqiqot kengaşi (1936 y. Lissabonda taşkil etilgan), tibbiyot, fizika fanlari, texnika masalalarini işlab çiqiş b-n şuğullanuvçi tadqiqot markazlari bor. Ped., tarix, geogr., arxeologiya, san'atşunoslik, til va adabiyot arboblarini byrlaştiruvçi 48 ilmiy jamiyat mavjud. Yi-rik kutubxonalari: Fanlar akademiya-sining kutubxonasi (1779), Lissabondagi Milliy kutubxona (1796), Koim-bra un-ti kutubxonasi va b. Yirik muzeylari: Milliy qad. san'at muzeyi, Milliy zamonaviy san'at muzeyi, Xalq san'ati muzeyi, Dengiz orti hududlari etnografiyasi muzeyi, Arxeologiya, Bezak san'ati, Harbiy mu-zeylar (hammasi Lissabonda), Koimb-radagi tabiat tarixi muzeyi va b.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekursa guvi. P.da köpgina gaz. va jur.lar naşr etiladi, eng muhimlari: «Dia» («Kun», kundalik gaz., 1975 y.dan); «Diariu da Republika» («Respublika gazetasi», kundalik gaz., 1820 y.dan), «Diariu notisiaş» («Yangiliklar gazetasi», kundalik gaz., 1864 y.dan), «Diariu popular» («Xalq gazetasi», kundalik keçki gaz., 1942 y.dan), «Alavanka» («Pişang», oylik jur.), «Kapital» («Poytaxt», kundalik keçki gaz., 1968 y.dan), «Publiku» («Jamoatçilik», kundalik gaz., 1990 y.dan), «Eşpresu» («Ekspress», haftanoma, 1974 y.dan). Luza axborot agentligi 1987 y.da ilgarigi ikki agentlik: Notisiaş di Portugal va Ajen-sia Notisioza Ofisial Portugeza — ANOPning qöşilişi yöli b-n tuzilgan. P. radioeşittiriş davlat kompa-niyasi 1975 y. tuzilgan. P. televideniye-si, aksiyadorlik telekompaniyasi, 1956 y. taşkil etilgan.
Adabiyotiga boy portugal folklori asos bölgan, uning 11-a.ga oid namunalari bizgaça yetib kelgan. 13—15-a. larga mansub ritsarlik lirikasi namunalari ilk adabiy yodgorliklardir. 15-a. boşlaridan tarixiy xronikalar yaratildi, ularda tarixiy vokealar afsona va rivoyatlar b-n qöşib tasvirlandi. 15-a. oxirlaridan Uyğoniş davri adabiyoti maydonga çiqa boşladi. 16-a. örtalaridagi iktisodiy va siyosiy tanglik oqiba-tida adabiyot ham inqirozga yuz tutdi. 18-a. örtalaridan adabiyotga ma'rifat-parvarlik ğoyalari kirib keldi. 19-a.ning 30-y. larida romantizm rivoj topdi. 50—60- y.larda esa zamonaviy mavzularga e'tibor kuçaydi. A. di Kental (1842—91) şe'riyati, J. Dinişe (1839-71), J.M. Esadi Keyruş (1843-1900) romanlari, A.Eniş (1848—1901) pyesalari voqea va hodisalarni haqqoniy aks ettirdi. 20-a. P. adabiyotida dekadentlik tamoyillari hukmron böldi. 1926 y. faşizm diktaturasi örna-tilişi umidsizlik kayfiyatini kuçay-tirdi. 1974 y. bu diktatura barham top-gaç, erkin adabiyotning vujudga kelişiga imkon yaratildi. Ilğor adiblar yangi, demokratik madaniyat barpo etişda faol katnaşa boşladilar.
Me'morligi. P. xududida mil. av. 1-ming yillikning 1yarmidan doirasimon re-jali uylardan iborat istehkomli man-zilgoqlar saqlangan. Rimliklardan Evordagi Diana ibodatxonasi xaro-balari (mil. av. 3—2-a.lar), vestgotlardan 3 nefpn bazilika tipidagi muh-taşam qirol saroylari (7-a.), arab madaniyatidan guvalak turar joylar qolgan. 12—14-a.larda köpdan-köp şahar soborlari va monastir majmualari roman va gotika uslubida (Lissabon, Braga, Vizeu, Evorada) qurilgan. Tugab borayotgan romantizm milliy bezak uslubi — «manuelino» uçun asos böldi. Ispanlar hukmronligi davri (1581—1640) da quriliş inqirozga uçradi. 17-a. oxiri — 18-a. da şaharsozlik rivojlandi, me'morlikda barokko va rokoko ustun böldi (Lissabon yaqinidagi Keluş saroyi, 1747—52, me'mor M. V. di Oliveyra), 19-a.da klassitsizm rivojlandi. 20-a. me'morligida eng yangi quriliş materiallari va konstruksiyalaridan foydalanildi. Lissabon va Portu ş.lari rekonstruksiya qilinib, imoratlarda quyoşni tösuvçi qurilmalar qöllanildi.
Tasviriy san'ati. Paleolit davridan qoya rasmlari (Santyagu-du-Eşkoral), neolit davridan dolmenlar, sopol idişlar saqlangan. 13— 15-a.larda gotika uslubidagi haykaltaroşlik rivojlandi. 15—16-a.lar P. rassomligi niderland san'ati ta'sirida taraq-qiy etdi. 17—18-a.lar san'atida barokko usuli mahobatli haykaltaroşliqsa namoyon böldi (J. Maşadu di Kaştru, A. Ferreyra ijodi), 18—19-a. boşlaridagi rassomlikda sönggi italyan barokko san'ati an'analari klassitsizmning akademik talqini b-n almaşdi. 20-a. ning 50-y.larida neo-realistlar oqimi maydonga keddi (J. Pamar va b. ijodi), bu oqim vakillari milliy tarix va xalq hayotiga murojaat etdilar. Faşist diktaturasi ağdarib taşlangaç, köpgina rassomlar demokratik özgarişlarga hissa qöşiş iştiyoqida ijod qila boşladi. Xalq ijodida yoğoç öymakorligi, guldor sopol va turli ba-diiy buyumlar tayyorlaş, töqimaçilik, tör töqiş rivoj topgan. Musiqasi ispan musiqa madaniyati b-n muştarak xususiyatlarga ega. Qöşiq va qöşiq-raqs janrlari köproq rivojlangan. Mexnat va marosim qöşikdaridan eng köp tarqalgani — fadu (gitara jörligida kuylanadi), eng ommaviy raqs — vira. Gitara, gayta (volinka), zabumba (katta silindrsimon baraban), tambur (kiçik baraban), pandeyru va adufi (doyra va törtburçak şaklidagi doyra) kabi musika asboblari bor. Professional mu-siqa ham öz an'analariga ega. Italyan opera san'atining ta'siri katta. Ilk yirik kompozitor M. Portugal (1762— 1830) 50 dan ortiq opera yozgan. «San-Karluş» opera teatri (1793) va Milliy konservatoriya (1835, ikkalasi ham Lissabonda), Musiqa akademiyasi (Ko-imbra), Munitsipal konservatoriya (Portu), 4 simfonik orkestr, xor ka-pellasi, bir neça musika jamiyati bor. Teatri. 12-a.da sodda teatr tomoşalari körsatilgan. 15-a. oxirlarida milliy teatr şakllandi, unga dramaturg, aktyor va kompozitor J. Visente asos soldi. 16-a. oxirida Lissabonda dunyoviy teatrlar paydo böldi. 17-a. katolik reaksiya kuçayişi teatrni tanaz-zulga uçratdi. 18-a.da ma'rifatparvarlik ğoyalari teatrga samarali ta'sir qildi. 19-a. 20—30-y.larida milliy teatr rivojlana boşladi. Lissabonda dramatik san'at konservatoriyasi, milliy teatr taşkil topdi (1846). 20-a. boşlarida teatr turli moderni-stik okimlar ta'sirida böldi. Lissabonda qiroliça Mariya milliy teatri, Milliy xalq teatri, Badiiy teatr bor. Jahon mum-toz yozuvçilari asarlari va milliy zamonaviy dramaturglar (K. Ferreyra, A. Redol) pyesalari sahnalaştirilgan. Yetakçi aktyorlari: A. Abranşis, L. Simoinş, S. Dinij, M. Lalandi va b.
Kinosi. 1896 y.dan ayrim kino-filmlar suratga olina boşladi. 1909 y. «Portugaliya-film» firmasi taşkil qilindi. 20-y.larda maşhur portugal rej.lari — A. di Barruş («Dengiz qizi Mariya» badiiy filmi, 1930), M. di Oliveyra («Doru, daryodagi oğir mehnat», 1931, «Tentak Anika», 1942, xujjatli filmlari) fa-oliyati boşlandi. 60-y.lar oxiridan demokratik yönaliş qaror topdi. «Ont» (rej. A. di Masedu), «Döstlarim» (rej. da Kunya Teliş), «Benilde» (1974), «Juvonmarg bölgan sevgi» (1981 — ikkalasining rej. Oliveyra), «Nozik taomil» (1976, rej. S. Santos) filmlari yaratildi. Figeyrada-Foş ş.da xalqaro kinofestivallar utka-zil adi.
Özbekiston — P. munosabatlari. ÖzR b-n P. örtasidagi savdo-iqtisodiy munosabatlarning meyoriy-huquqiy asoslari şakllangan. ÖzR Prezidenti I. Karimovning 1996 y. 2—3 dek. da P.ga rasmiy taşrifi çoğida havo transport qatnovi va turizm sohasidagi hamkorlik töğrisida şartnomalar imzolandi. Ikki mamlakat örtasidagi savdosotikda eng köp qulaylik yaratib beriş haqida kelişib olindi. 2002 y. ÖzR b-n P. örtasidagi tovar aylanmasi 9,53 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. ÖzR da P. sarmoyasi iştirokidagi «Osiyo töqimaçilik assotsiatsiyasi» korxonasi paxta tolasini kayta işlaş va kalava ipdan mahsulot işlab çiqariş b-n şuğullanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОРТУГАЛИЯ (Portugal), Португалия Республикаси (Republica Portuguese) — Европанинг жан. -ғарбида, Пиренеи я.о.да жойлашган давлат. Атлантика океанидаги Азор о.лари ва Мадейра архипелагини ўз ичига олади. Майд. 92,3 минг км2. Ахрлиси 10 млн. киши (2002). Пойтахти — Лиссабон ш. Маъмурий жиҳатдан 2 мухтор вилоят, 22 округ (distrito)ra бўлинган, шундан 18 таси материкда жойлашган бўлиб, 11 тарихий вилоятга бирлашган.
Давлат тузуми. П. — республика. Амалдаги конституцияси 1976 й. 25 апр. да кучга кирган, унга 1982 ва 1989 й.ларда ўзгартиришлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (1996 й.дан Жорже Сампайю), у умумий тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н 5 й.га ва купи б-н икки муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Республика мажлиси (бир пала-тали парламент), ижрочи ҳокимиятни Вазирлар Кенгаши (ҳукумат) амалга оширади.
Табиати. Атлантика океани соҳиллари паеттекислик, қумли, кам парчаланган. Шим.да Месета ясси тоғлигининг чекка қисмлари жойлашган. Эш-трела тоғи — мамлакатнинг энг баланд нуқтаси (1991 м). Ғарбида тоғлар денгиз бўйи пасттекислигига тик тушади. Тежу дарёси жан.да Португалия паст-текислиги бор. Энг чекка жан.ни Сер-ра-даалгарви паст тоғлари эгаллаган. Вольфрам, қалай, мис, темир, қўрғошин, уран рудалари, кумир, каолин, берилл, мармар, олтин, кумуш конлари топилган. Иқлими — субтропик. Ўрта денгизга хос. Янв.нинг ўртача т-раси соҳилда 10°, ички ҳудудларда 8° гача, июлники — соҳилда 20° ва ички ҳудудларда 27°. Ёғингарчилик соҳилда йилига 1000 мм, тоғларда 2000 мм. Дору (Дуэро), Тежу ва Гвадиана дарёларида кема қатнайди. Шим.да тоғ-ўрмон подзол, марказий ва жан. ҳудудларда қўнғир ва жигарранг, даре во-дийларида аллювиал тупроклар. Соҳилда ботқоқ ерлар, шўрхок тупроклар кўп. Мамлакат жан. ўсимликлари Ўрта денгиз атрофига хос, тоғлар маквис чакалакзорлари б-н қопланган, шим.даги тоғларда тош эман ва пўкак эман, каштан, соҳилда қарағайзорлар учрайди. Тоғлардаги каттагина майдонлар ўтлоқ. Ҳайвонот дунёси бўри, тулки, сувсар, генетта, типратикан, ёввойи қуён ва ҳ.к.лардан иборат. Кемирувчилар, кўршапалаклар, ҳар хил парранда кўп. Жереш ва Риа Формоза миллий боғлари, бир неча қўриқхоналар бор.
Аҳолисининг 99% — португаллар; испанлар ва б.лар ҳам яшайди. Расмий тиллар — португал ва мирандес тиллари. Шаҳар аҳолиси 35% га яқин. Диндорлари — католиклар. Йирик шаҳарлари: Лиссабон, Порту, Амадора.
Тарихи. П. ҳудудида палеолит даврида манзилгохлар бўлган. Мил. ав. 4—3-а. лардан бу ерда лузитанлар яшаган. Мил. ав. 1-а. охирида Кдд. Рим ихтиёрига утиб, унинг Лузитания вилояти бўлиб қолди. Мил. 5-а. 1ярмидан свевлар, 6-а. 2яр-мидан вестготлар ҳукмронлик қилди. 713—18 й.ларда П. ҳудудини араблар ва барбар (мавр)лар босиб олиб, Араб халифалиги таркибига қушди. Озодлик кураши (Реконкиста) натижасида мамлакат 1249—50 й.ларда араблар истиб-додидан бутунлай қутулди, португал миллати таркиб топди, Португалия давлати вужудга келди. П.нинг географик ўрни қулай бўлганлиги туфайли савдосотиқ ва ҳунармандчилик ривожланди, шаҳарлар тез усди. Қироллик ҳокимияти кучайиб, узга мамлакатларни босиб ола бошлади. Африка ва Осиёдаги бир қанча ҳудудларни мустамлакага айлантирди. 1500 й.дан Бразилияни эгаллашга киришди. 16-а.нинг 1ярми П. империяси равнақ топган давр булди. Аммо жуда катта бойликни қўлга киритиб олган маранлар (христианликни қабул қилган яҳудийлар) нинг чет элларга кетиб қолиши сабабли П. иқтисодиёти тушкунликка учрай бошлади. 1581—1640 й.ларда П. Испания ҳукмронлигида булди. 18-а. бошида П. иқтисодий ва сиёсий жиҳатдан Англияга бутунлай карам булиб қолди. 1750 й.дан мамлакатда «маърифий абсолютизм» руҳидаги ислоҳотлар туфайли бир мунча иқтисодий ва сиёсий жонланиш бошланган булса ҳам, 1777 й.дан кей-ин бу ислохртлар бекор қилинди. 1807 й.да Наполеон 1 қўшинлари П.ни босиб олди. 1811 й.да француз босқинчилари ҳайдаб чиқарилди, бироқ мамлакат 1820 й.гача инглиз босқинчилари зулми остида қолди. 1820 й. П. инқило-бидан сўнг ислоҳотлар утказилди. 1821 й. таъсис кортеслари қабул қилган либерал конституция заминдорларнинг имтиёзлари ва инквизицияни бекор қилди. Саноат корхоналари, жумладан, тўқимачилик ф-калари барпо этилди, 1853 й.дат.й. ишга туширилди. Аммо П. 20-а. бошларида ҳам қолоқ мамлакатлигича қолаверди.
1926 й. 28 майда ҳокимиятни фашистлар эгаллади. 1911 й. конституцияси бекор қилинди, парламент тарқатиб юборилди. 1932 й. давлат тўнтариши бўлиб, А. ди Оливейра Салазар бутун ҳокимиятни кўлга олди. 1933 й. «янги давлат» конституцияси жорий қили-ниб, унда фашистик диктатура крнунлаштирилди. Барча мухолифат партиялар фаолияти ман қилинди. Мустамлакаларда ҳам сиёсий зулм кучайтирилди. 2-жаҳон урушида П. бетараф турди. Урушдан кейин мамлакатда демокра-тик ҳаракат кучайди. Мустамлакаларда озодлик ҳаракати авж олди. Мустамла-качилик уруши П. иқтисодиётини жуда заифлаштириб қуйди. Мамлакатда, ҳатто армия сафида ҳам норозилик кай-фияти таркалди. 1974 й. 25 апр.да фашизм диктатураси барҳам топди ва ҳокимият генерал ди Спинола бошлиқ Миллий нажот кенгаши қўлига ўтди. Сиёсий фаолиятга бирмунча эркинлик берилди. Гвинея-Бисау, Мозамбик, Яшил Бурун о.лари (ҳоз. Кот-д’Ивуар), Сан-Томе ва Принсипи о.лари ва Ан-голага мустақиллик берилди. 1976 й. қабул қилинган конституция фуқароларнинг ижтимоий ва демократик ҳуқукларини кафолатлади. Аммо мамлакат ҳукуматлари тез-тез ўзгариши сиёсий беқарорликдан дарак берарди. 1982 й. нояб.да конституцияга киритилган ўзгартишлар ҳокимият вазифаларини оқилона тақсимлаш орқали мамлакатдаги сиёсий ҳолатни баркарорлаштирди. П. — 1955 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1992 й. 16 янв.да тан олди ва 1992 й. 13 авг.да дипломатия муносабатлари ўрнатди. Миллий байрами — 10 июнь — Португалия куни (1580).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Халқ монархиячи партияси, 1974 й. тузилган; Халқ партияси, 1995 й. ташкил этилган; П. коммунистик партияси, 1921 й. асос солинган; Социал-демократик партия, 1974 й. тузилган; Социалистик партия, 1973 й. асос солинган. Португал меҳнаткашлари умумий конфедерацияси— Миллий интерсиндикал, 1970 й. ташкил этилган. П. меҳнаткашлари умумий итти-фоқи, 1979 й. тузилган, Халкаро эркин касаба уюшмалари конфедерацияси таркибига киради.
Хўжалиги. П. — индустриал-аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши — 30%, қ.х. улуши — 6% атрофида.
Саноати. 20-а. охирларида саноатда меҳнатга лаёқатли аҳолининг 33% ишлади ва ялпи миллий маҳсулотнинг 40% дан кўпроғини ишлаб чиқарди. Темир, вольфрам, мис, уран, қалай рудалари, кумир, олтин, кумуш қазиб чиқарилади, денгиз сувидан туз ажра-тиб олинади. Майда металлургия корхоналарида ва Лиссабон яқинидаги Сейшаль ш.даги з-дда металл эритилади. Саноат и.ч. қийматининг салкам 30% машинасозлик ва металл ишлаш корхоналари улушига тўғри келади. Кемасозлик, автомобиль йиғув, велосипед, мотоцикл, моторлар, айрим турдаги станоклар, рўзғор машиналари, электротехника ва радиоэлектроника асбоб-ускуналари и.ч. ривожланган. Киме ва нефть кимёси корхоналарида олтингугурт кислотаси, минерал уғит, синтетик тола ва пластмасса ишлаб чиқарилади. Тўқимачилик (ип ва жун газлама тўқиш), тикувчилик, озик,-овқат (зайтун ёғи, балиқ консервалари, вино и.ч.) саноати азалдан экспорт учун ишлайди. Цемент, чинни, ойна ва сопол и.ч. корхоналари бор. Йилига ўртача 30 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади (асосан, ГЭСларда). Асосий саноат марказлари: Лиссабон, Порту, Сетубал, Баррейру, Брага.
Қишлоқ хўжалигининг асосини дех.қончилик ташкил этади. П. ҳудудининг 50% ишланади, шундан 30% ҳайдаладиган ерлар. 10% боғ ва ток-зор, цитрусзор, зайтунзорлар. Асосий озиқ-овқат экинлари: буғдой, макка-жўхори, жавдар, арпа, июли, картошка. Оролларда банан, ананас, шакарқамиш етиштирилади. Чорвачилигида қорамол, чўчқа, қўй, от боқилади. Соҳилда балиқ овланади. Қ.х. аҳолининг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини қопламайди. Транс п орти нинг асосий тури — денгиз кема қатнови. Денгиз савдо фло-тинингтоннажи 1,1 млн. т дедвейт. Т.й. узунлиги — 3,6 минг км, автомобиль йўллари уз. — 70,1 минг км. Лиссабонда 1960 й.дан метрополитен ишлайди. Лиссабон ва Азор ороллари (Сантамария)да халкаро аэропорт бор. Асосий денгиз портлари — Лиссабон, Порту.
Ташқи савдоси. П. четга минерал хом ашё, тўқимачилик ва тикувчилик буюмлари, вино, мева, пўкак, қоғоз, озиқ-овқат маҳсулотлари, машина-ускуналар чиқаради. Четдан қ.х. маҳсулотлари, хом ашё ва ёқилғи (асосан, нефть ва нефть маҳсулотлари), машина ва ускуналар, кимёвий маҳсулотлар келтиради. Буюк Британия, Германия, Франция, Италия, АҚШ б-н савдо қилади. Пул бирлиги — эскудо.
Тиббий хизмати. Давлатга карашли касалхоналар б-н бирга хусусий шифохоналар ҳам бор. 3 ун-тнинг тиббиёт ф-тларида врачлар тайёрланади. Курор-тлари орасида бальнеология сиҳатгоқлари кўп.
Маорифи, маданиймаърифий ва илмий муассасалари. 7 ёшдан 13 ёшгача ўқиш мажбурий ва бепул. Бошланғич мактаби 7 й.лик бўлиб, у 4 й.лик бошланғич ва 3 й.лик қўшимча курсдан иборат. 4 й.лик бошланғич мактаб негизига таянган лицейлар ва шунга ўхшаш бошқа ўқув юртлари ўрта маълумот беради. Ҳунар-техника таълими берувчи турли ўқув юртларида ўқиш муддати 1 й.дан 5 й.гача. 8 ун-т, олий поғона коллежлари, харбий ва денгиз мактаблари олий маълумот беради. Ко-имбрадаги ун-т (1290 й. асос солинган, хузурида 5 ин-т бор), Лиссабон ун-ти (1290 й. асос солинган, 1911 й. қайта тикланган, хузурида 8 ин-т бор), Лиссабондаги техника ун-ти (1931 й. асос солинган), Порту ш.даги ун-т (1911 й. асос солинган) уларнинг энг йирикларидир. П.да Лиссабон илм-фан ака-демияси (1779), Миллий санъат академияси (1932), 25 и.т. ин-ти, кўпгина филиалларга эга бўлган Табиий фанлар бўйича тадқиқот кенгаши (1936 й. Лиссабонда ташкил этилган), тиббиёт, физика фанлари, техника масалаларини ишлаб чиқиш б-н шуғулланувчи тадқиқот марказлари бор. Пед., тарих, геогр., археология, санъатшунослик, тил ва адабиёт арбобларини бйрлаштирувчи 48 илмий жамият мавжуд. Йи-рик кутубхоналари: Фанлар академия-сининг кутубхонаси (1779), Лиссабондаги Миллий кутубхона (1796), Коим-бра ун-ти кутубхонаси ва б. Йирик музейлари: Миллий қад. санъат музейи, Миллий замонавий санъат музейи, Халқ санъати музейи, Денгиз орти ҳудудлари этнографияси музейи, Археология, Безак санъати, Ҳарбий му-зейлар (ҳаммаси Лиссабонда), Коимб-радаги табиат тарихи музейи ва б.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекурса гуви. П.да кўпгина газ. ва жур.лар нашр этилади, энг муҳимлари: «Диа» («Кун», кундалик газ., 1975 й.дан); «Диариу да Република» («Республика газетаси», кундалик газ., 1820 й.дан), «Диариу нотисиаш» («Янгиликлар газетаси», кундалик газ., 1864 й.дан), «Диариу популар» («Халқ газетаси», кундалик кечки газ., 1942 й.дан), «Алаванка» («Пишанг», ойлик жур.), «Капитал» («Пойтахт», кундалик кечки газ., 1968 й.дан), «Публику» («Жамоатчилик», кундалик газ., 1990 й.дан), «Эшпресу» («Экспресс», ҳафтанома, 1974 й.дан). Луза ахборот агентлиги 1987 й.да илгариги икки агентлик: Нотисиаш ди Португал ва Ажен-сиа Нотисиоза Офисиал Португеза — АНОПнинг қўшилиши йўли б-н тузилган. П. радиоэшиттириш давлат компа-нияси 1975 й. тузилган. П. телевидение-си, акциядорлик телекомпанияси, 1956 й. ташкил этилган.
Адабиётига бой португал фольклори асос бўлган, унинг 11-а.га оид намуналари бизгача етиб келган. 13—15-а. ларга мансуб рицарлик лирикаси намуналари илк адабий ёдгорликлардир. 15-а. бошларидан тарихий хроникалар яратилди, уларда тарихий вокеалар афсона ва ривоятлар б-н қўшиб тасвирланди. 15-а. охирларидан Уйғониш даври адабиёти майдонга чиқа бошлади. 16-а. ўрталаридаги иктисодий ва сиёсий танглик оқиба-тида адабиёт ҳам инқирозга юз тутди. 18-а. ўрталаридан адабиётга маърифат-парварлик ғоялари кириб келди. 19-а.нинг 30-й. ларида романтизм ривож топди. 50—60- й.ларда эса замонавий мавзуларга эътибор кучайди. А. ди Кентал (1842—91) шеърияти, Ж. Динише (1839-71), Ж.М. Эсади Кейруш (1843-1900) романлари, А.Эниш (1848—1901) пьесалари воқеа ва ҳодисаларни ҳаққоний акс эттирди. 20-а. П. адабиётида декадентлик тамойиллари ҳукмрон бўлди. 1926 й. фашизм диктатураси ўрна-тилиши умидсизлик кайфиятини кучай-тирди. 1974 й. бу диктатура барҳам топ-гач, эркин адабиётнинг вужудга келишига имкон яратилди. Илғор адиблар янги, демократик маданият барпо этишда фаол катнаша бошладилар.
Меъморлиги. П. худудида мил. ав. 1-минг йилликнинг 1ярмидан доирасимон ре-жали уйлардан иборат истеҳкомли ман-зилгоқлар сақланган. Римликлардан Эвордаги Диана ибодатхонаси харо-балари (мил. ав. 3—2-а.лар), вестготлардан 3 нефпн базилика типидаги муҳ-ташам қирол саройлари (7-а.), араб маданиятидан гувалак турар жойлар қолган. 12—14-а.ларда кўпдан-кўп шаҳар соборлари ва монастир мажмуалари роман ва готика услубида (Лиссабон, Брага, Визеу, Эворада) қурилган. Тугаб бораётган романтизм миллий безак услуби — «мануэлино» учун асос бўлди. Испанлар ҳукмронлиги даври (1581—1640) да қурилиш инқирозга учради. 17-а. охири — 18-а. да шаҳарсозлик ривожланди, меъморликда барокко ва рококо устун бўлди (Лиссабон яқинидаги Келуш саройи, 1747—52, меъмор М. В. ди Оливейра), 19-а.да классицизм ривожланди. 20-а. меъморлигида энг янги қурилиш материаллари ва конструкцияларидан фойдаланилди. Лиссабон ва Порту ш.лари реконструкция қилиниб, иморатларда қуёшни тўсувчи қурилмалар қўлланилди.
Тасвирий санъати. Палеолит давридан қоя расмлари (Сантьягу-ду-Эшкорал), неолит давридан дольменлар, сопол идишлар сақланган. 13— 15-а.ларда готика услубидаги ҳайкалтарошлик ривожланди. 15—16-а.лар П. рассомлиги нидерланд санъати таъсирида тарақ-қий этди. 17—18-а.лар санъатида барокко усули маҳобатли ҳайкалтарошлиқца намоён бўлди (Ж. Машаду ди Каштру, А. Феррейра ижоди), 18—19-а. бошларидаги рассомликда сўнгги итальян барокко санъати анъаналари классицизмнинг академик талқини б-н алмашди. 20-а. нинг 50-й.ларида нео-реалистлар оқими майдонга кедди (Ж. Памар ва б. ижоди), бу оқим вакиллари миллий тарих ва халқ ҳаётига мурожаат этдилар. Фашист диктатураси ағдариб ташлангач, кўпгина рассомлар демократик ўзгаришларга ҳисса қўшиш иштиёқида ижод қила бошлади. Халқ ижодида ёғоч ўймакорлиги, гулдор сопол ва турли ба-диий буюмлар тайёрлаш, тўқимачилик, тўр тўқиш ривож топган. Мусиқаси испан мусиқа маданияти б-н муштарак хусусиятларга эга. Қўшиқ ва қўшиқ-рақс жанрлари кўпроқ ривожланган. Мехнат ва маросим қўшикдаридан энг кўп тарқалгани — фаду (гитара жўрлигида куйланади), энг оммавий рақс — вира. Гитара, гайта (волинка), забумба (катта цилиндрсимон барабан), тамбур (кичик барабан), пандейру ва адуфи (дойра ва тўртбурчак шаклидаги дойра) каби мусика асбоблари бор. Профессионал му-сиқа ҳам ўз анъаналарига эга. Итальян опера санъатининг таъсири катта. Илк йирик композитор М. Португал (1762— 1830) 50 дан ортиқ опера ёзган. «Сан-Карлуш» опера театри (1793) ва Миллий консерватория (1835, иккаласи ҳам Лиссабонда), Мусиқа академияси (Ко-имбра), Муниципал консерватория (Порту), 4 симфоник оркестр, хор ка-пелласи, бир неча мусика жамияти бор. Театри. 12-а.да содда театр томошалари кўрсатилган. 15-а. охирларида миллий театр шаклланди, унга драматург, актёр ва композитор Ж. Висенте асос солди. 16-а. охирида Лиссабонда дунёвий театрлар пайдо бўлди. 17-а. католик реакция кучайиши театрни таназ-зулга учратди. 18-а.да маърифатпарварлик ғоялари театрга самарали таъсир қилди. 19-а. 20—30-й.ларида миллий театр ривожлана бошлади. Лиссабонда драматик санъат консерваторияси, миллий театр ташкил топди (1846). 20-а. бошларида театр турли модерни-стик окимлар таъсирида бўлди. Лиссабонда қиролича Мария миллий театри, Миллий халқ театри, Бадиий театр бор. Жаҳон мум-тоз ёзувчилари асарлари ва миллий замонавий драматурглар (К. Феррейра, А. Редол) пьесалари саҳналаштирилган. Етакчи актёрлари: А. Абраншис, Л. Симоинш, С. Диниж, М. Лаланди ва б.
Киноси. 1896 й.дан айрим кино-фильмлар суратга олина бошлади. 1909 й. «Португалия-фильм» фирмаси ташкил қилинди. 20-й.ларда машҳур португал реж.лари — А. ди Барруш («Денгиз қизи Мария» бадиий фильми, 1930), М. ди Оливейра («Дору, дарёдаги оғир меҳнат», 1931, «Тентак Аника», 1942, хужжатли фильмлари) фа-олияти бошланди. 60-й.лар охиридан демократик йўналиш қарор топди. «Онт» (реж. А. ди Маседу), «Дўстларим» (реж. да Кунья Телиш), «Бенильде» (1974), «Жувонмарг бўлган севги» (1981 — иккаласининг реж. Оливейра), «Нозик таомил» (1976, реж. С. Сантос) фильмлари яратилди. Фигейрада-Фош ш.да халқаро кинофестиваллар утка-зил ади.
Ўзбекистон — П. муносабатлари. ЎзР б-н П. ўртасидаги савдо-иқтисодий муносабатларнинг меъёрий-ҳуқуқий асослари шаклланган. ЎзР Президенти И. Каримовнинг 1996 й. 2—3 дек. да П.га расмий ташрифи чоғида ҳаво транспорт қатнови ва туризм соҳасидаги ҳамкорлик тўғрисида шартномалар имзоланди. Икки мамлакат ўртасидаги савдосотикда энг кўп қулайлик яратиб бериш ҳақида келишиб олинди. 2002 й. ЎзР б-н П. ўртасидаги товар айланмаси 9,53 млн. АҚШ долларини ташкил этди. ЎзР да П. сармояси иштирокидаги «Осиё тўқимачилик ассоциацияси» корхонаси пахта толасини кайта ишлаш ва калава ипдан маҳсулот ишлаб чиқариш б-н шуғулланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.